Дээш тэнгэр хол, доош газар хатуу. Сайн нөхөр минь ойр ойрхон санагдаад байсан юм. Утас цохиж, мэнд мэдье, тухтай сууж ярина гэж бодож явлаа. Дашжамцын БАТТУЛГА-ыг хамгийн дотно, итгэлт анд минь гэж эргэлзэхгүй, эхэнд нь нэрлэж явсаар өдий хүрчээ. Хэн ч өөдөөс гайхаж, ямар учиртайг асууж байгаагүй юм. Бүгд л санал нэгдэж, толгой дохидогсон. Ийм хүн хорвоод ховор, маш ховор, миний мэдэхийн бүр ганцхан.

Олон дурсамж орж гарах ч олж хаанаас нь бичих билээ. Хүний дээд, нөхрийн сайхан эрхэм андынхаа үр хүүхэд, ар гэр, ойр дотных нь бүх хүнд юуны өмнө гүн эмгэнэл илэрхийлье. Сайхан хүн, сайн нөхөр, алт шиг аав ах гээд хүндэт алдар бүхэн түүнд бүрнээ зохино. Мэддэг хүмүүс нь Баттулгын тухай дурсан бичиж байна. Мэдээж бүгд сайхнаар. Сайн нэрийг тэр сууж олоогүй, тэмцэж бүтээсэн.

Нийслэлийн дараа хамгийн томд орох Дархан хотод ардчиллын хөх туг болон холхи 1990 оны хувьсгалыг тэр удирдан босож ирсэн юм. -Дарханд Ардчилсан Холбоо байгуулагдаж гэнэ, зохицуулагч нь Баттулга гэж сонсоод бид учиргүй их баярлан хөөрч байж билээ. Удсан ч үгүй тэр домогт залуу Улаанбаатарын төв талбайд хөхөө өвлөөр болсон цуглаан болон МоАХ-ны анхдугаар их хурлын индрээс гал цогтой үгээрээ түмэн олноо эрх чөлөөний тэмцэлд дуудсан юм. 

Ардчилсан хөдөлгөөний аргаар Монгол түмэн бүтэн гурван зууны дараа өөрийн бүрэн эрхт, эрх чөлөөт байдлаа тэмцэн олж авсан. Евро-Азийн хөлдүү цээжийг хага татан янцгаасан ардчиллын цагаан унага Баттулга шиг олон анхдагчийн тэмцэл зүтгэлийн үрээр Монголын хээр талд, хөр цаснаар хөлд орсон юм. Тэр манай улсын анхны, ардчилсан, шинэ Үндсэн хуулийг төсөл байхаас нь эхлэн бичилцэх, батлан хэрэгжүүлэх эрхэм хүндтэй үйлсэд эхний өдрөөс нь нэр төртэй зүтгэсээр өдгөө хүрсэн.

Алтайн цаст хөх уулс шигээ мөнхийн түшигтэй, бат тулхтай сайхан анд минь. "За" гэсэн бол хэлсэндээ л явдаг тууштай нугаршгүй, шударгуу үнэнч, эрх чөлөөнд амь шигээ хайртай амин анд минь билээ. Ганц худаг нэртэй хүйтэн шоронд хилсээр хоригдож байхдаа ч урдаас тачигнатал инээсээр, халуун зуух шиг цээжиндээ тэврэн уулзаж байсан нь саяхан мэт санагдана. Эрх чөлөөгөө хасуулсан нөхрийнхөө энгэрт эрх чөлөөний эхний одонг хорихын зэврүүн өрөөнд зүүж өгч байлаа. Бидний Зоригийг алж, нөхдийг нь хэлмэгдүүлж, нэрийг нь хүртэл булаах гэсэн МАХаНчуудын тархи угаалт, увайгүй зан, бузар үйлдлийг тэрээр үнэн сэтгэлээсээ үзэн яддаг байсан юм.

Тэрээр Ардчилсан Холбоог хөлд орж байхад нь манлайлан удирдаж, зоригт олон нөхдөө үлгэрлэн тэмцдэг байлаа. Ардчилсан хувьсгалын ололт эмзэгхэн байлаа. Монголын коммунистууд шокноосоо дөнгөж ангижирсан ч өмч хөрөнгийн хулгайд хорхойтсон баавгай адил улайрсан үе. Тэд 1992 оны сонгуулийг луйвардах хуулийн арга сүвэгчилж, эрх мэдэлдээ нүүгэлтэн буцаж ирэв. УИХ-ын 76 суудлын 71-ийг эзэгнэн арзганаж байлаа. Орон нутаг, төрийн бүх шатны удирдлагад хачиг хувалз лугаа зай завсаргүй шигдэж шимэгчилсэн хэвээр. 

Монгол түмний түүхэн шинэ сонголтыг бохирдсон зальхай нүд оюунаараа тэд эрх мэдлээ ашиглах хулгай дээрэм төдийгөөр харж байсан. Эрх баригчдын шунал, харалган байдлыг урхидах гэсэн харь этгээд ч бэлээхэн олдсон. Түүхийн алтан сонголтоо хийсэн монголчуудын донд гараан дээр нь эрх мэдэлдээ эргэж хурган улайрсан адгийн коммунистууд ахиж суухад ч бэлэн байсан. Монголын газар тэнгэр, баялаг боломжийг 99 жилээр харьд түрээслэн худалдах тухай  "Айбэх МолАм" корпораци гэгчтэй хийсэн Жасрайн Засгийн Газрын далд гэрээ ил болж шуугиан тарьсан. 

Монголын Ардчилсан Холбоо манлайлан Засгийн газрыг огцруулж, уг хэлцлийг цуцлах шаардлага тавин долоо хоног Сүхийн талбайд халуун бослого тэмцэл өрнүүлсэн. Түүнийг оройлон манлайлагч нь Ардчилсан Холбооны Ерөнхийлөгч Баттулга. Тулга маань өөрийн биеэр өлсгөлөн зарлагчдаа ахалж, хөвөнтэй дээл, саравчтай малгай асааж гэрэлтэн боссон. Шахалтад орсон засаг, их хурал сандралдаж, Очирбат Ерөнхийлөгч санаачлан хэлэлцээр уулзалт хийж, Аюулгүйн Зөвлөл хуралдаж уг гэрээг хүчингүй болгох чиглэл өгсөн. Зохих шийдвэр тогтоол гарч, гадаад яамнаас төлөөлж энэ тухай олон улсад зарласнаар Монгол улс тэр хуйвалдаан боолчлолоос аврагдсан юм. 

Нэн шинэ түүхийн бидний тэмцэл эрт галавын үеийн юм шиг санагдах. Монгол түмний эрх чөлөөгөө гэсэн амин тэмцэл удаан, их өвдөлт, бүрэн бүслэлт дунд дөрвөн арван дөтлөн өрнөж, уугиж асаж байгаа юм. Тэр тэмцлийн ариун дагшин галыг манаж, тулгыг тулж, халуун чулууг нь халшрахгүй барьж түшиж явсан цөөн зоригтны нэг бол Тулга. Хүч тэнцвэргүй тулаан бүрийн барзгар талбарт тэр "Тулга нь байгаа шүү" гэж тулах хүч, итгэх итгэл болон гарч ирнэ. 

Дарханы алдарт ардчилагчдыг манлайлж Улсын Бага Хуралд, Ардчиллын Цагаан байранд хаана л бол хаана Тулга минь асаалттай танк шиг зогсдог байлаа. Ерөнхийлөгчийн хүч тэнцвэргүй сонгуульд ч, төрийн тэргүүний түүхт тамгыг өргөж босгоход ч Тулга минь түшиж зогссон. Үүл хүртэл нийслэлийн хурлын олонхыг авчихаад "Тулгаа л надад өгчих" гэж гуйгаад авч явж билээ. Ардчиллынхан Улаанбаатарыг дөрвөн жил өнгөлөхөд Тулга л улаан хөхийн учрыг олж, ачааны хүндийг үүрсэн. Сүхийн дүүрэгт МАНчууд Тулгыг сүхээр цохиод ч дийлэхээ больсон жилүүдийг бид харсан.

Манай анхдагч бүрт байдаг гайхамшигтай чанарын амьд биелэл нь Тулга юм. Ард олноо гэдэг, ядарсан зүдэрсэнд түрүүлж гараа өгдөг. Өөрийгөө элээж, өрөөлийг дэмжих бол түүний цусанд оршсон чанар. Идэх гэж улайрдаг биш өгөх гэж хөхөрдөг. Ээлтэй эрх мэдлийн мөн чанар бол эргүүлж өгөхөд оршдог. Бидний буурал түүхэнд ийм боломж олон гараагүй. Миний мэдэхийн гурван удаа л тохиосон. 

Түүх хүнээ дагуулж ирдэг гэж. Тийм хүмүүсгүй бол тэр түүх түүх болохгүй. Тэр алтан түүх бүрийн мөн чанар нь Монгол түмний төлөө байсан юм. Өнөөгийнх шиг хулгайчдаар бөөстсөн, баастсан байсан бол тэр түүх Монголын ололт биш жорлон л болох байсан. Ардчиллын ачаар монголчууд их түүхээ сэрээж, эрх чөлөөндөө эзэн болох гэж тэмцэж яваа нь гарцаагүй үнэн. Тэр үнэнийг Тулга шиг бусдын төлөө сэтгэлтэй, зүтгэлтэй хүн л бүтээж, эзэмшиж чаддаг.

Бидний дундаас нэг сайн хүн, сайхан нөхөр минь мөнх бусыг үзэж орчлонгийн үнэнийг ойлгууллаа гэвэл ташаарсан болно. Ардчиллын түүх эмтэрч, бүтэн эриний хуудас эргэж, замын дунд зогсолт хийлээ гэвэл үнэнд ойртоно. Тулгагүй ардчилал, Ардчилсан нам дутуу. Түүнийг харж өссөн сортоотой, цөлх үе гарч ирж байгаа гэсэн итгэлд харуусах сэтгэлийн минь зул дэвтэх юм. Сайхан бүхнээс дээжилж цогцлоосон, элгэн хайртай Эх орондоо, Эрх чөлөөндөө эргэж төрөөрэй анд минь. 

Цахиагийн ЭЛБЭГДОРЖ, Калифорни, Пало Алто. 2026.04.05.