Оросын Алтайн нурууны Белухагийн орой, 2006 он. Энэ уул нурууг Түрэг ард түмний төрсөн нутаг гэж үздэг.

Явуухулангийн Цаст Цагаан уул

Монголын яруу найргийн уянгийн шүлэгийн хаан  Бэгзийн Явуухулан бол Найман овогт  хүн. Энэ баримт нь зүгээр нэг намтар түүхийн мэдээлэл бус, түүний нэр, уран бүтээл, сэтгэлгээний гүнд нэвчсэн түүхэн ой санамжийн чухал түлхүүр юм. “Монголын нууц товчоо”-нд тодрон гардаг Найманы хаант улс монголчуудын түүх, соёлын ухамсарт онцгой байр суурь эзэлдэг учраас “Явуу” хэмээх эрхэм содон нэрийн цаад утгыг утга зохиол, түүх соёлын хүрээнийхэн олонтаа тунгаан бодож ирсэн нь зүйн хэрэг билээ. Өдгөө  ч зарим нь толгойгоо гашилган буй .

Эрт цагт Найманчууд хаан цолоо “Ябгу”, буюу  “Явуу” хэмээн нэрлэдэг байжээ. Энэ нь язгуурт төрийн эрх мэдэл, сүр хүч, түүхэн бэлгэдлийг илэрхийлсэн цол байв. Их найрагч Явуухулан энэхүү эртний хаан цолны утга, язгуур сүр, түүхэн агуулгыг өөрийн нэр, уран бүтээлдээ билэгдэн шингээсэн мэт санагдана. Түүний нэр бол хувь хүний ялгарал төдий бус, угсаа гарвал, түүхэн ой санамж, монгол язгуурын соёлын үргэлжлэлийг илтгэх бэлгэдэл юм.

Явуухулангийн яруу найрагт байгаль, эх нутаг, хүн ба орчлонгийн шүтэлцээ онцгой байр суурь эзэлдэг. Тэрээр хуланг хэрхэн “харж”, тал нутгийн амьсгал, тэнгэр газрын уялдаа холбоог яаж уран үгэндээ шингээснийг монголчууд түүний алдарт “Би хаана төрөө вэ” хэмээх шүлгээс гүнээ мэдэрдэг. Энэхүү бүтээл нь зөвхөн хувь хүний дурсамж бус, нүүдэлчин соёлын оршихуйн асуултыг яруу найргийн хэлээр тунгаасан философи бүтээл билээ.

Дашрамд өгүүлэхэд, уг шүлэгт дурдагдах цаст Цагаан уул нь домгийн шинжтэй дүрслэл бус, бодит оршихуйтай газар юм. Их Монгол гүрний үед Найманчуудын шүтээн уул байж, өнөөдөр хуучнаар Ойрад Монголын автономит нутгийн, өнөөгийн Казакстаны дунд оршиж буй нь түүхийн ээдрээтэй хувь заяаг сануулна. Энэ хувь заяа нь Д.Нацагдоржийн “Миний төрсөн нутаг – Монголын сайхан орон” шүлэгт мөнхөрсөн Саяны уулсын хувь заяатай адилхан.

Яруу найрагт мөнхлөгдсөн эх нутаг, уул ус газар зүйн зураг дээр харийн улсын хилд багтсан ч ард түмний соёлын ой санамж, хэл сэтгэлийн орон зайд үүрд Монгол хэвээрээ оршсоор байдаг. Энэ утгаараа Явуухулангийн нэр, яруу найраг нь хувь хүний уран бүтээлийн хязгаараас давж, монгол түмний түүхэн дурсамж, язгуур ухамсрын нэгэн илэрхийлэл .

Нэр бол хувь тавилангийн код

Монгол уламжлалд нэр гэдэг нь хүнийг дуудах тэмдэг төдий бус, хувь заяа, угсаа гарвал, сэтгэл зүйн чиг баримжааг давхар илэрхийлдэг билээ. Ялангуяа язгуурын соёлд нэр нь тухайн овог, аймгийн түүхэн дурсамжийг тээгч “амьд код” болж ирсэн. Энэ утгаараа “Явуу” гэх нэр нь зөвхөн уран зохиолын нэршил бус, Найманчуудын төр ёсны ой санамж, хаант засаглалын ул мөрийг хадгалсан түүхэн ухагдахуун юм.

Явуухулан найрагчийн уран бүтээлд илрэх төр, язгуур, оршихуйн сэдэв нь санаандгүй тохиолдол биш. Түүний шүлгүүдэд “би” гэх хувь хүний дуу хоолой байнга “бид” гэх хамтын ухамсарт шилжин уусдаг. Энэ нь нүүдэлчин соёлын онцлог болох хувь хүн ба угсаа, байгаль ба түүхийг салангид бус, бүхэлд нь харах сэтгэлгээтэй шууд холбоотой. Иймээс Явуухулангийн яруу найраг бол дотоод сэтгэлийн лирик төдий бус, угсаатны ой санамжийг сэргээн сануулах соёлын акт юм.

Өнөөгийн дэлхий даяаршлын эринд газар нутаг, хил хязгаар, хэл соёл өөрчлөгдөж буй ч яруу найраг нь ард түмний түүхэн дурсамжийг хадгалах хамгийн бат бөх орон зай хэвээр байна. Явуухулан, Нацагдорж нарын бүтээлд мөнхөрсөн уул ус, эх нутаг нь бодит газар зүйн ойлголтоос давж, монгол хүний сэтгэлийн газрын зураг болон хувирсан. Энэ ч утгаараа Явуухулангийн яруу найраг нь өнгөрснийг дурсах төдийгүй, ирээдүйд монгол хүн хэн байх вэ гэсэн асуултад өгсөн соёлын хариулт.

Цаст цагаан уулыг эзэгнэнхэн төрлөө би

Цан хүүрэг савсаж үүлс ороох оргилд

Цасан ширхэг царцаж мөс болох халилд

Царгиа хүйтэн өвөлд сарлагийн бух дошсон

Цаст цагаан уулыг эзэгнэнхэн төрлөө би

Бэгзийн Явуухулан

Явуухулан найрагч бол Найман овгийн хүн билээ. Монголын нууц товчоонд тодрон гардаг Найманы хаант улс нь манай түүх, соёлын ой санамжид онцгой байр суурь эзэлдэг. Тиймээс “Явуу” хэмээх эрхэм содон нэрийн цаад утгыг утга зохиол, түүх соёлынхон олонтаа тунгаан бодож ирсэн нь зүйн хэрэг. Найманчууд хаан цолоо “Ябгу”, өөрөөр хэлбэл “Явуу” хэмээн нэрлэдэг байжээ. Их найрагч Явуухулан энэ эртний хаан цолны утга, язгуур сүр, түүхэн бэлгэдлээр өөрийн нэр, уран бүтээлээ жигүүрлэсэн мэт санагдана. Түүний нэр бол хувь хүний тодотгол төдий бус, угсаа гарвал, түүхэн ой санамж, монгол язгуурын соёлын үргэлжлэл юм.

Найрагч хуланг хэрхэн “харж”, тал нутгийн амьсгал, тэнгэр газрын уялга холбоог яаж уран үгэндээ шингээснийг монголчууд түүний алдарт “Би хаана төрөө вэ” шүлгээс мэдэрдэг. Энэ шүлэг нь зөвхөн хувь хүний дурсамж бус, нүүдэлчин соёлын оршихуйн асуултыг яруу найргийн хэлээр тунгаасан бүтээл билээ. Онцлон  өгүүлэхэд, энэхүү шүлэгт дурдагдах цаст Цагаан уул домог төдий бус, бодит оршихуйтай бөгөөд Их Монгол гүрний үеийн Найманчуудын шүтээн уул байжээ.

Өдгөө  Оросын ХОЛБООНЫ улсын уул нь хуучнаар Ойрад Монголын автономит нутгийн (Алтайский край-Горный Алтайская Республика гэж мөн л хоёр хуваасан газар нутагт мөн  өнөөгийн Казакстаны дунд оршиж буй нь түүхийн ээдрээтэй хувь тавиланг сануулна. Энэ хувь заяа нь Д.Нацагдоржийн “Миний төрсөн нутаг Монголын сайхан орон” шүлэгт мөнхөрсөн Саяны уулс-ын хувь заяатай адил. Яруу найрагт мөнхлөгдсөн эх нутаг, уул ус газрын зураг дээр харийн хилд багтсан ч, ард түмний соёлын ой санамж, хэл сэтгэлийн орон зайд үүрд Монгол хэвээр оршсоор.

Билигт сайн өдөр

2026 оны 1-р сарын 06-нд

Жамбалжамц, baabar.mn