2025 оны есдүгээр сарын 17-нд олон нийтийг цочроосон нэгэн аймшигт хэргийн шүүх хурал товлогдож байна. Энэ бол зөвхөн нэг гэр бүлийн хувийн эмгэнэл бус, бүхэл бүтэн нийгмийн хариуцлага, ухамсрын шалгуур болох үйл явдал юм. Өнгөрсөн зун залуухан эмэгтэй олон хүний нүдэн дээр нөхрийнхөө гарт харгис хэрцгийгээр амиа алдсан. Тэр охин олон удаа хутгалуулж, “авраарай, туслаарай” хэмээн амь тэмцэн хашгирсан ч түүнийг хүрээлэн зогссон хүмүүсийн олонх нь гартаа байсан зүйлээ шидэж, дорвитой алхам хийхийн оронд гар утсаа гарган бичлэг хийж зогссон. Нэг ч хүн зориг гарган урд алхам хийсэнгүй. Энэ бол хувь хүний амьдрал төдийгүй нийгмийн оюун санааны доройтол, ёс суртахууны задралын тод жишээ юм.

Энэ явдлыг сонссон хүн бүхэн тавин жилийн өмнөх Нью-Йорк хотын нэгэн алдарт хэрэг болох “Kitty Genovese”-ийн аллагыг санах биз ээ. 1964 онд Кэтрин Женовезе гэдэг эмэгтэйг байрных нь гадаа олон арван хүний харц дор хутгалан хөнөөсөн. Дараа нь гэрчүүдийн зарим нь “хүн бүр цагдаа дуудаж байгаа гэж бодсон”, “хэн нэгэн тусална гэж найдсан” хэмээн тайлбарласан байдаг. Тэр эмгэнэлт хэрэг нь сэтгэл судлалын шинжлэх ухаанд “bystander effect” буюу “ажиглагчийн нөлөө” гэсэн ойлголтыг бий болгосон бөгөөд энэ нь өнөөдрийг хүртэл нийгмийн сэтгэл зүйг тайлбарлахад ашиглагдсаар байна.

Ажиглагчийн нөлөө гэдэг нь олон хүн цугласан нөхцөлд хувь хүний хариуцлага сарниж, хүн бүр “бусад нь туслах байх” гэж бодож, өөрөө алхам хийхээс зайлсхийдэг үзэгдэл юм. Америкийн сэтгэл судлаачид Жон Дарли, Бибб Латане нарын хийсэн сонгодог туршилтаар, хэрэв хохирогч ганц хүнд тусламж хүсвэл 85 хувь нь яаралтай хариу өгч байсан бол, гурваас дээш хүн байхад туслах магадлал дөнгөж 31 хувь болж буурдаг болохыг тогтоосон. Энэ бол “хариуцлагын сарнил” хэмээх ойлголтыг баталсан хамгийн тодорхой баримт юм. Олон хүн байхад хариуцлага бүдгэрч, туслахын оронд хүлээзнэх, эргэлзэх, бүр хэн ч юу ч хийхгүй зогсох байдал давамгайлдаг.

Монголын нийгэмд ч энэ үзэгдэл улам бүр тодорч байна. Зам тээврийн осол гарахад эсвэл гудамжинд хүн хүчирхийлэлд өртөхөд олон хүн цуглаж, туслахын оронд бичлэг хийж, дараа нь цахим сүлжээнд нийтэлдэг нь энгийн үзэгдэл мэт болсон. Энэ нь нэг талаар ухамсрын дутагдал, нөгөө талаар айдсаас үүдэлтэй. Хүн бүрийн дотор “би туслах ёстой” гэсэн дуу хоолой цуурайтдаг ч, нийгмийн бодит байдал тэднийг хөдөлгөдөггүй.

Энд зөвхөн сэтгэл зүйн хүчин зүйл бус, хууль эрх зүйн орчин ч нөлөөлж байгааг онцлох нь зүйтэй. Монголд сүүлийн жилүүдэд гэр бүлийн маргаанд оролцож, хүний амь насыг аварсан иргэд өөрсдөө хуулийн хариуцлагад татагдсан тохиолдол гарсан. Жишээлбэл, хүчирхийлэлд өртсөн эмэгтэйд тусалсан иргэн буруутгагдаж, “хэтрүүлэн хүч хэрэглэсэн” гэж шалгагдсан хэрэг олон нийтийн анхааралд орж байлаа. Үүнээс үүдэж хүмүүсийн сэтгэл зүйд “тусалбал өөрөө хэрэгт орчих вий” гэсэн айдас гүн суусан.

Өөрөөр хэлбэл, хүний ёс суртахууны үүрэг нэг талд, харин хуулийн эрсдэл нөгөө талд зогсож, иргэдийг алхам хийхээс татгалзуулдаг. Энэ нь хохирогчийн амь насыг аврах боломжийг багасгаж, нийгэм бүхэлдээ хайхрамжгүй байдалд суралцаж байна гэсэн үг. Гэтэл дэлхийн олон оронд ийм нөхцөл байдалд иргэнийг хамгаалдаг хууль тогтоомж байдаг. Тухайлбал, АНУ болон Европын зарим оронд “Good Samaritan Law” буюу “Сайн санаатны хууль” хэрэгжиж, хүнд тусалсан иргэнийг эрүүгийн болон иргэний хариуцлагаас чөлөөлдөг. Харин манайд ийм хамгаалалт тодорхой бус, бүрхэг байгаа нь хүмүүст эргэлзээ төрүүлж, туслахаас татгалзах нэг том шалтгаан болж байна.

Сэтгэл судлаачдын тайлбарласнаар, ийм үед хүний үйлдлийг саатуулдаг гурван гол хүчин зүйл байдаг. Нэгдүгээрт, айдас — халдагч руу ойртвол өөрөө хохирогч болох вий гэсэн айдас. Хоёрдугаарт, эргэлзээ — “цагдаа дуудаж байгаа хүн бий”, “нөхцөл байдал өөрөө намжина” гэсэн хийсвэр найдвар. Гуравдугаарт, олонхийн дарамт — бусад нь юу ч хийхгүй байхад ганцаараа урд алхаж, олны дундаас ялгарахаас эмээх сэтгэл. Эдгээр хүчин зүйл нийлж, хүн бүрийг “чимээгүй гэрч” болгон хувиргадаг. 

Энэ бүхнээс харахад бидний өмнө зөвхөн нэг охины амь насыг авч одсон аймшигт хэрэг бус, бүхэл бүтэн нийгмийн ухамсрын сорилт байна. Бид өөрсдөөсөө асуух ёстой: “Би тэр үед байсан бол юу хийх байсан бэ?” Хэрэв бидний ихэнх нь зүгээр л бичлэг хийх байсан бол энэ нь нийгмийн үнэт зүйл ямар хэмжээнд хүрснийг харуулж буй бодит толь юм.

Нийгмийн сэтгэл зүйн талаас авч үзвэл, ажиглагчийн нөлөөг даван туулах хамгийн гол хүчин зүйл бол хувь хүний ухамсарт суулгах дадал юм. Өөрөөр хэлбэл, “хүндрэлтэй нөхцөлд хариуцлага миний дээр байна” гэсэн ойлголтыг бий болгох. Энэ нь сургалт, боловсролоор дамжин төлөвшдөг. Анхан шатны тусламжийн сургалтад хамрагдсан иргэн өөрийгөө илүү итгэлтэй мэдэрч, туслах магадлал өндөр болдог.

Энэ бол зөвхөн хувь хүний ухамсрын асуудал биш, төрийн бодлогоор зохицуулах шаардлагатай асуудал. Иргэн тусалсаныхаа төлөө хуулийн хариуцлага хүлээх ёсгүй. Харин ч нийгмийн өмнө сайн үйл хийснийх нь төлөө хамгаалагдах ёстой. Тиймээс Монголд ч “Good Samaritan Law”-той дүйцэхүйц эрх зүйн орчин бий болгох зайлшгүй хэрэгцээ байна. Энэ хуулийг баталснаар иргэдийн айдас багасч, туслах эрмэлзэл нэмэгдэнэ.

Гэхдээ зөвхөн хууль гаргаад бүх зүйл өөрчлөгдөхгүй. Хамгийн гол нь олон нийтийн хандлагыг өөрчлөх ёстой. Бид “бичлэг хийсэн” хүнийг биш, “тусалж аварсан” хүнийг шагнаж, үнэлдэг нийгмийн соёл руу шилжих хэрэгтэй. Хэвлэл мэдээлэл ч үүнд чухал нөлөөтэй. Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслүүд “хүчирхийлэлд өртөгчийг бичиж, шэйрлэсэн” тухай бус, “хүнд тусалсан иргэнийг” онцолж, үлгэр жишээ болгох нь хамгийн том хүмүүжлийн хүч юм.

Эцэг эх нь өнөөдөр охиныхоо гэгээн дурсгалд зул өргөж, охиныхоо төлөө эцсээ хүртэл тэмцэхээ илэрхийлж байна. Тэдний зовлон бол ганц гэр бүлийн биш, нийт Монголын зовлон. Энэ хэрэг бидэнд нэг үнэнийг маш тодорхой харууллаа — хэн ч хэзээ ч хохирогч болж болно. Өнөөдөр туслахгүй өнгөрөөсөн хүн маргааш өөрөө тусламж эрэх хэрэгтэй болохыг үгүйсгэх аргагүй.