Муурын энэ “зэвүүн” бөгөөд эрх чөлөөтэй чанар нь бидний зүүсэн баг, бусдад таалагдах гэж хичээсэн “Би”-г ичээдэг учраас монголчууд мууранд дургүй байж мэднэ. Бид нийгмийн хүлээлтэд автаж явахад, муур өөрийнхөө тааваар, хэний ч өмнө сүүлээ шарвалзуулахгүй амьдрах нь нэг бодлын атаархмаар, нөгөө бодлын “зэвүүн” харагдана. Муурын энэ зан чанараас бидний сурч болох “зэвүүн” атлаа хэрэгтэй гурван хичээл бий.

Оросоос импортлох буудай, бордоо, тэжээл зэргийн татварыг тэглэснээр атрын 20 жилийн аянаар арай чүү хүрсэн ололт, гурилынхаа үйлдвэрлэлтэй дампуурах зам руугаа гулсав. “Оросууд дайныг хүслээ гэж үү” гэх шиг монголчууд үүнийг хүссэн гэж үү. Ямартай ч ийм бодлого хүчиндлээ. Барууны хориг ах нарт ухамсрын шанаа өгснөөр тэд мануусыг мал мэт хуурах янзтай. Энэ бүгд бидний унхиагүйн балаг тул бурууг бусад руу чихэлгүй өөрсдөөсөө хай.

Тэд энэ хугацаанд гурван халиф, Иерусалимын захирагч, хэд хэдэн мусульман, христийн удирдагчдыг оролцуулан хэдэн зуун хүнийг хөнөөжээ. Аламут цайзынхан эргэн тойрныхоо улс орны удирдагчид тэргүүлэгчид, шашны зүтгэлтнүүд рүү алуурчин явуулан ажжилттайгаар хөнөөж байсан учир урт хугацаанд хамгийн айдас дагуулсан мангас болон өргөжсөн юм.

Оросын түрэмгийлэлийн гол шалтгаан нь Хойд Монгол бол ой мод, мал сүргээр баян, алт, мөнгө, нүүрс, хөнгөн цагаан зэрэг ашигт малтмалаар дүүрэн, газар нутаг нь өргөн уудам байснаас болж оросуудын шуналыг хөдөлгөжээ. Оросуудын эхний дайралтуудыг буриад монголын ард иргэд няцааж дайснуудыг буцаан хөөдөг байсан боловч сүүлдээ цэрэг зэвсгээр дутаж ялагдаж ухарсаар 1659 он гэхэд буриад монголын ихэнхи нутаг оросын казак цэргүүдэд эзлэгджээ. Оросууд эзэлсэн газар бүртээ бэхлэлт барьж хүчээ зузаатгаад дараагийн дайралтуудыг хийдэг байв.Ерөнхийдөө буриад монголчууд 17-18-р зуунд 120 жил оросын түрэмгийлэгчдийн эсрэг тэмцсэн ажээ.

“Айсан хүнд аргал хөдөлнө” гэдэг шиг УИХ дээр төсөл нь орж ирээгүй, өргөн баригдаа ч үгүй байхад манай гишүүд яаран “нуруугаа хугалмааргүй” байна. Ядаж л хуулийн төсөлтэйгээ танилц, үз хар. Далимд нь сайн муу, сайхан муухайгаа нэг сайн ярилцаад ав. Эцсийн дүнд хуулийг батлах нь УИХ шүү дээ.

Малчдын хувийн бизнест төрийн оролцоо хэрэггүй. Төр оролцчихоор л малчид хохироод байна. Яг зах зээлийнхээ жамаар явах ёстой.

Архи бол идээний дээд. Архичин бол хүний адаг. Төр архиар төсвөө бүрдүүлж байсан атлаа архийг түмэн янзаар хориглож ирсэн түүхтэй. Архинаас гарсан архичин бий. Төр харин архинаас салж чаддаггүй. Архидалт бол архины асуудал биш. Архины хориг бол шинэ зах зээлийн сурталчилгаа. Уушийн газар бол архины түүх биш, хүмүүсийн хамт өнгөрүүлсэн цаг хугацааны түүх. Архийг хөөвөл айлд ордог.

Хамгийн сүүлд болсон 2026 оны нэгдүгээр сарын жагсаалын үед эрх баригчид 7000 иран хүнийг буудан хөнөөсөн гэсэн мэдээ Ираны ТВ-ээр гарч байлаа. Энэ тоо үнэн хэрэгтээ үүнээс 4 дахин олон буюу 30 000 хүн амь үрэгдсэн  гэдэг. Хаменей АНУ болон Израилийг газрын хөрснөөс арчиж хаяна хэмээн мэдэгддэг байв. 

Улс амьтны ярих нь “Хүчит шонхор”зах дээр, Мянган сарнай идүүлсэн ямааны мах килограмм нь 2 сая төгрөг хүрч байна гэв үү дээ. Малын чээнжүүд л ёстой галзуурч байна гэнэ. Зарж байгаа ямаа болгон л сарнай идсэн юм байх аа. Зарим нь "Нүдэн дээр баглаа сарнай идсэн. Худлаа гэвэл гэдсийг нь хагалаад үз" хэмээн тавлаж байна гэнэ. Харин махны үйлдвэрүүд бол хариуцлагатай хандаж, яргуй идүүлсэн бичлэгээ харуулж байна гэсэн. Зарим нэг “Хэрэглэгчийн найдвартай түнш” хүнсний үйлдвэрийн ямааны махан дотроос цэцгийн дэлгүүрийн “И баримт” гарч байна гэсэн шүү.

АН-д фракциуд дээр бүх тохироо явдаг бол МАН-д лидерүүд дээр нь явдаг. Энэ удаагийн 126 бол үндсэндээ тэдний зурсан парламент. У.Хүрэлсүх, Л.Оюун-Эрдэнэ, Д.Амарбаясгалан гурвын хүмүүс. Нэрсээр нь зоож байгаад эзэн эзнийх нь ард жагсаагаад харцгаа л даа. 

Морин жил морилон ирж буйг тохиолдуулан морьтон монголын түүхийг сөхөж, шинэ цагийн өнгийг шинжихийг хичээв.

ЭТТ-н хувьцааны ноогдол ашгийг ч гэсэн иргэдийн хувьцаа хэлбэрээр энэ санд байршуулбал нэгдүгээрт, иргэд жинхнээсээ хуримтлалтай болно. Хоёрдугаарт, сангийн хөрөнгө нэмэгдсэнээр тэтгэврийг нэмэгдүүлэх боломжтой болно. Нэг сумаар хоёр туулай...

Улаанбаатар хотын музейг Сүхбаатарын талбай руу харсан Улаанбаатар хотын ЗДТГ буюу анх “Алтай” зочид буудал нэрээр 1948 онд баригдсан гурван давхар уран барилгад оруулбал маш тохиромжтой гэж үзээд энэ саналаа дахин дэвшүүлж байна.

Боловсролын сайд асан Л.Энх-Амгалангийн алба хашсан хугацааныхаа талаар бичсэн тун ч сонирхолтой ном худалдаанд гарчээ. Эндээс уншигчид өнөөдрийн Монголын боловсролын салбарын талаар иж бүрэн, зэгсэн сайн мэдээлэл, мэдлэг олж авах боломжтой ажээ.

Сиддарта Гаутама ордноос гарч, хүний сэтгэлийн зовлонг таньсан бол Сиддарта Мүхэржи лабораторид сууж, хүний биеийн өвчний түүхийг бичсэн. Хоёулаа шалтгаан бидний дотор бий гэдэг нэг санаа хэлжээ.

Чингис хааныг хар морин жил төрсөн бол түүний хүү Өгөдэй улаан морин жил хаан ширээнд заларсан. Монголын түүхэнд морин жилд гол төлөв агуу хаад мэндэлж, агуу ялалтуудыг байгуулж байсан. Богдын ногоон ордон Шаравпэлжээлин хийдийг ч мөн улаан морин жил барьж дуусгаж байжээ. Мэргэн гүн Гомбожав, их зохиолч Д.Нацагдорж нар улаан морин жил төрсөн байх юм.

Жижиг орнууд өөрийгөө хамгаалах янз бүрийн механизм бодож олсон байдаг. Өчүүхэн жижиг Исланд өөрийн зэвсэгт хүчингүй боловч НАТО-ын гишүүн болж өөр дээрээ гадны цэргийн бааз байгуулжээ. Тайвань нь Хятадын, Израил нь Арабын орнуудын цохилтыг няцаахуйц зэвсэгт хүчинтэй. Япон, Өмнөд Солонгос нь “Америкийн шүхэр” гэж нэрлэгддэг цэргийн баазыг нь байрлуулах аргыг сонгожээ. Тухайн үедээ Югослав “Хэрэв АНУ, ЗХУ-ын аль нэг нь довтолбол шууд бууж өгнө” гэсэн хачин гэмээр өгүүлбэрийг хуульчилсан байв. Олон улсын энхийг сахиулах хүчнээр тусгаар тогтнолоо хамгаалуулсан улс ч байна. Гээд дэлхийн том жижиг гэлтгүй аль ч орон дипломат бодлогоор тусгаар тогтнолоо хадгалах механизмыг юун түрүүн тавьж байна.

Энэ жил нь монгол зурхай, дорнын зурхайн энергитэй уялдаж их өөрчлөлт, шинэ эхлэл, өсөлт, зориг, урам зориг, боломжуудаар дүүрэн байх төлөвтэй байна.

Энэ үдэш мал хуйгаа хээр, эд зүйлсээ айлд хонуулахыг цээрлэнэ. Мөн хүн халуун бүлээсээ тасарч айлд хонох, хөлчүүрхэх, өвчин хэлэх, үг сөрөх, хувцсаа гадаа хонуулах, хоосон сав байлгах, өлөн зэлмэн байхыг цээрлэнэ. Бүтэн байхын учир нь битүүний цээр хийгээд зан үйлд бий. 

Монгол болон түрэг хэлэнд “р” авиа маш тод дуудагддаг. Хэрэв Тэмүүжингийн нэр “төмөр” буюу “тэмүр” юм бол хэлний энэ хурц тод дуудагддаг “р” авиа яагаад “алга” болов? 1240 он буюу Чингис хааныг нас барснаас ердөө арав гаруйнхан жилийн дараа зохиогдсон Монголын нууц товчоонд нэрийг нь “мартаад, будилаад” Тэмүржинг Тэмүүжин болгон өөрчилсөн байж болох уу?