x

Сэтгэлийн гүнд мэлтэлзэх Сангийн далай

Гэрэл зургийг Г.Ган-Өлзий

Сангийн далайнхаа тухай бодох бүрд одоо морио эмээллээд мордвол бүрий орохоос өмнө хүрчих юм шиг санагддаг юм. Түмэн бээрийн алсаас ч алаг морио хатируулсаар сэрүүн хангайдаа очиж болмоор гэгэлзэнэ. Хөндий талаар нь хөл нүцгэн гүйж өссөн болохоор төрөлх нутгийнхаа газар шороог, намуухан нуурынхаа эрэг хөвөөг техник хэрэгслээр гэмтээж сэтгэл төвдөхгүй мэт. Тэгээд ч адууны тэнгэртэй өвөөгийн амин охин хүлгийн зоон дээр дэрвэж л явах ёстой гэж боддог минь тэр. Намайг багад бугын сүрэг айлуудаас алсуурхан явсаар нуурын уснаас ундаалчихаад, нар буутал тэртээх уулын энгэрт идээшилдэг байсан сан. Тугалын зэлэн дээр, үнээ ивлэгэж зогсохдоо ийм ховор нандин зураглал харах боломжтой гэхээр хэчнээн сайхан хангай болох нь тодорхой биз. Ерөөс тоглож өссөн толгод, уул ус, нуурын минь зүг морин туурай, үхэр тэрэгний мөрнөөс өөр ором битгий гараасай, үеийн үед унаган дагшин, амар амгалан энэ л төрхөөрөө байгаасай гэж хүснэ. Өдийд айлууд зусландаа гарч эхлээд Номт, Сэвсүүлийн ам, Цагаан мөсний гол, Хясааны гол, далайн захаар хонь, мал тааваараа идээшлэн налайж байгаа даа. Ийн бодох төдийд “Даваа даваад ирмэгц далайн жавар мэдрэгдэж, сэрүү татаад хачин сайхан” хэмээх аав минь нутгийн зүг жолоо залах бүрдээ үг санаанд бууна.

Хүн гэдэг өсөж, төрсөн нутгаасаа холдох тусам хоргодож, сэтгэлдээ сүсэлж явдаг юм байна. Миний бага нас Завхан, Хөвсгөл аймгийн заагт орших Сангийн далай хэмээх жижгэвтэр нуурын дэргэд өнгөрсөн. Тодруулбал, Булнайн нурууны ар шилд буюу Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Уул, Шинэ-Идэр, Бүрэнтогтох, Завхан аймгийн Их-Уул сумын хооронд оршдог давст нуур. Нуурын өргөн дунджаар 5.2 километр бөгөөд зүүн хэсгээрээ хамгийн ихдээ 13, баруун хэсгээрээ найман километр гэж үздэг. Монгол оронд Сангийн далай гэх нэртэй нуур хэд хэд бий. Гэхдээ миний “жаахан” нуур буй бүхнээрээ онцгой санагдах нь үр шимийг нь хүртэж “ургасан” хүний үрийн сэтгэл биз. Тийм ч болохоор нутгийн нуураа далай хэмээн дээдэлдэг юм. Сангийн далайд сайрхах зүйл олон бий. Нуурын усны эрдэсжилт Хяргас, Увс нуураас бага боловч давсархаг. Мөн Увс нуурын өмнөд хэсгээс эхлээд Хан хөхийн урд бэлийн Модон даваа, Цагаан нуурын хойд эрэг, Ярцагийн голын хавцал, Ойгон нуурын хотгор, Тэсийн голын эх, Булнайн нурууг дамнан 500 орчим километр үргэлжилсэн 1905 оны их газар хөдлөлтийн улмаас үүссэн газрын хагарал нуурын өмнөд хэсэгт тодхон бий. Хагарсан газар зарим хэсэгтээ галт уулын тогоо шиг хотгор, зарим хэсэгтээ намхан толгод үүсгэн эдгэрсэн байдаг юм. Ийн үүссэн толгодыг нутгийнхан Хүйс толгой, Гавын толгой гэхчлэн тус бүрд нэрлэж заншжээ. Харин хотгор хэсгүүд нь зун цагт усаар дүүрч, цөөрөм үүсгэнэ. Энэхүү гавын толгодын цаахантаа Салхит, Дээд захын гэх мэт бие биедээ ижилдэн сүндэрлэсэн таван толгой бий. Нуурын эрэг элсэрхэг, зарим хэсгээрээ асга хадтай ч ойр орчмын газар нь ерөнхийдөө талархаг. Хаашаа ч харсан уулс цэнхэртэж, байц хавцал бараантан байдаг уулархаг нутгийн иргэд далайн захын мөлгөр, хүрэн толгодыг Талын таван толгой хэмээн нэрлэсэн нь оносон мэт.

Нуурын хамгийн нандин зураглал бол усны шувууд наадан цэнгэх агшин. Сангийн далайд ангир, галуу, цахлай гээд олон зүйлийн шувуу ирнэ. Мөн жил болгон сүрэг хун ирж, зусдаг юм. Анх хун шувуу харсан мөчөө огт мартдаггүй юм. Хөдөөгийн хүүхдүүд өөр өөрийн үүрэгт ажилтай, чөлөө зав багатай тул үргэлж нуурын зүг гүйгээд байх боломжгүй. Ялангуяа, зун цагт хонь саах, үнээний өглөө, оройн саам, хурдан морь уях, унах гээд ажил нөр их. Нуураас хол зуссан жил “Далайн зах явмаар байна” гэж хөгшин ижийгээ байнга л шалгаана. Өдөр бүр шахам сүү саалиа борлуулж, гэрийн ажлаа эрт хийчихээд далай явах зөвшөөрөл хүснэ. Учир нь, хүүхдүүдийг дураар нь далай руу явуулдаггүй байлаа. Онгирч, хөөрсөн багачууд хэт гүн хэсэг рүү нь орж эндэх вий гэж тэр байх. Тээр жилийн нэг өдөр хөгшин ээж болон айлын эгч нар бидний хэдэн хүүхдийг дагуулаад далай руу явлаа. Сэвсүүлийн амнаас далайн зах хүртэл гэхээр лав гурав, дөрвөн километр алхсан байх. Яагаад ч юм тэр өдөр мориор эсвэл машинаар явсангүй. Зам чамгүй хол тул замдаа амарч, хөгшин ээжийн гал дээр барьсан талх, шинэхэн өрмөөр цайлсан санагдаж байна. Хангайн зун гэмээнэ уран зураг шиг тансаг болохыг тэр үед анзаарч билээ. Хөгшин ижийнхээ гараас хөтлөөд алхаж явахдаа баруун тийш харвал, Хясааны голын эрэг дагуу буусан саахалт айлууд сувд мэт гялтганан үзэгдэнэ. Тэртээх уулс цэнхэртэж, оргил нь тэнгэрийн хаяатай нийлээд замхрах мэт нууцлаг. Тэгснээ энүүхэнд голын чимээ харгиатан сонстох нь өнө мөнхийн амар амгалан илэрхийлнэ. Энэ хөндийд жилийн жилд зуншлага сайн, газрын гарц арвин байдаг юм. Мөн нуурын ус хужир, шүү ихтэй учраас отор, нүүдэл элбэг. Тийм болохоор зун цагт энэ хавь өнөө, маргаашгүй даншиг наадам, овоо тахилга болох гэж байгаа мэт хөл хөдөлгөөн ихтэй байдаг сан.

Ойртох тусам сэрүү татаад, нуурын мандал тэнгэрийн өнгөтэй сүлэлдэн цэнхэртээд даанч сайхан. Тэр өдөр далай руу явна гэхэд учиргүй догдолж, гэгэлзсэнийхээ учрыг ирсэн хойноо л ойлгов. Дэгдээхийнүүдээ дагуулсан хос хун хараад учиргүй их баярлаж билээ. Хун ирдгийг нь мэддэг, өмнө нь өчнөөн олон нуурын дэргэд ирж байсан ч үр зулзагаа дагуулсан хос хунг ийм ойроос харж байгаагүй юм. Төсөөлснөөс хэд дахин том, нүд булаам үзэсгэлэнтэй тэр шувуу гоолиг хүзүүгээ цэх өргөж эрхэмсэг гэгч хөвж байв. Дөлгөөн цэнхэр нуурын мандалд аажуухан хөвсөөр, алсрахад нүд салгаж чадахгүй байснаа одоо ч тодхон санаж байна. Дараа таарахдаа таних юм сан гэж зүслэх гэж хичээж буй нь тэр. Магад цасан цагаан өнгөтэй, жигүүртний зүсийг тогтоохсон гэх бодол арав гаруй настай охинд л төрөх биз. Усны шувууд ирэх, буцах үеэр хөгшин аавынх нуураас нэлээд хол буусан байж таардаг болохоор ганганан гаргасаар өндрөө авч, Сангийн далай нуураа хэдэнтээ тойрчихоод, хошуураад нисэхийг нь алсаас хардаг байлаа. Шувууд ганганах чимээнээр гэрээсээ гүйн гарч, тэнгэр өөд хараа бэлчээнэ. Тэгээд хөгшин ижийтэйгээ хамт зэллэн нисэх шувуудын бараа тасартал гэрийнхээ гадаа зогсдогсон. Ийм хайлган зураглал хүнд юу эсийг бодогдуулах билээ. Онц сурах, алсыг зорих, өндөрт дүүлэх хүсэл цээжинд багтаж ядна. Харин хөгшин ижийнхээ юу бодож байгааг анзаарах ухаан тэр үед байсангүй. Одоо бодох нь ээ охиндоо хүн байхын, үнэн байхын ухааныг эгэл амьдрал, үйлдлээрээ сургадаг байж. Ямартаа л хун шувуу харуулах гэж, далайн зах очих хүслийг нь биелүүлэх гэж 60 гарсан хойноо зуны халуунд өчнөөн холоос алхах билээ. Ерөөс бэтгэртэл саналаа ч уулзаж чадахгүй алсад одоход эх нутаг, элгэн халуун дурсамж хоёр л үлддэг аж. Одоо би таныг, олон олон ухаарлыг нутгаасаа, тоглож өссөн нуурынхаа эргээс олох мэт санагдана.

Их усны дэргэд өссөн хүн уужим болдог гэлцдэг. Сэтгэл минь уудам гэвэл далайн захад өссөнийх. Хүсэл минь гэгээн гэвэл нуурын мандалд чуулах шувуудыг харж торнисных. Бодол минь уужим гэвэл буурлын сургаал сонсож, байгалийн сайхныг мэдэрч өссөнийх биз ээ. Үлээх салхи нь ээжийн үнэртэй нутагтай очихсон. Сэтгэлийн гүнд мэлтэлзсээр буй Сангийн далайдаа, уул ус, ургамал цэцэг жигдэрсэн сайхан Сэвсүүлдээ хүрэхсэн. Холын холоос зориод очих нутагтай байна гэдэг хэчнээн сайхан.

Энэ хөндийн чулуу бүхэнд шивнээд мартсан хүсэл минь бий

Эргээ халин мэлтэлзэх Сангийн далай мину

Өргөн дэнжийнх өвс бүрд буурлуудын минь хэлж амжаагүй захиас бий

Өнө мөнхийг бэлгэдэн харгиатах Хясааны гол мину

П.Даваажаргал

iСанал болгох
АНХААРУУЛГА: Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.

Сэтгэгдэл (1)

  • Сайнжаргал (172.69.252.157)
    Яг бодол нэг байнаа сайхан бичжээ .
    2024 оны 01 сарын 02 | Хариулах
iРедакцийн сонголт
iШинэ мэдээ
З.Мэндсайхан: Оюу Толгойн хэлэлцээрийн баг удахгүй ирнэ 2 цаг 56 мин Мэдээж “Ар нь түүз!” 3 цаг 7 мин И-спорт болон оюуны спортын Азийн анхдугаар наадмыг 2027 онд зохион байгуулна 3 цаг 25 мин Улаанбаатарт өдөртөө 8 хэм хүйтэн 3 цаг 32 мин Аймгуудын өрсөлдөх чадварын 2026 оны тайлангийн үр дүнг танилцуулна 3 цаг 36 мин Д.Трамп Хятадад Ким Жөн Унтай уулзаж магадгүй гэв 3 цаг 41 мин Тайванийн Гадаад хэргийн сайд АНУ-д хоёр дахь удаагаа очжээ 3 цаг 46 мин Хятадын арбитр: Манай төрийн өмчит банкуудаас татсан зээлүүдийг “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн төмрийн хүдрийн уурхайд зохих ёсоор ашигласан байна 3 цаг 51 мин Д.Медведев улирлын хаалтын тэмцээнийг хожлоор эхлүүллээ 18 цаг 50 мин “Вояжер-1” сансрын төхөөрөмж түүхэн дээд амжилт тогтооход ойрхон байна 18 цаг 54 мин Голомт банк “Euromoney Awards”-ын дөрвөн төрөлд шилдгээр шалгарлаа 22 цаг 39 мин А.Ганбаатар: Сүүлийн арваад жил төсөв 4 дахин тэлсэн ч хэт үрэлгэн, хүнийхээ төлөө биш байна 22 цаг 53 мин У.Хүрэлсүх: Гүтгэлэг худал болохыг нотлохын тулд ажлаа өгч байгаад шалгуулна 23 цаг 5 мин “Тавантолгой түлш” ХХК 51.2 мянган тонн түлшний нөөцтэй байна Өчигдөр 08 цаг 47 мин Энэ онд 51 байршилд 63.47 км авто замыг шинэчлээд байна Өчигдөр 08 цаг 36 мин Монгол, НҮБ-ын харилцаа: Энхийг сахиулах ажиллагаанаас дэлхийн бодлого тодорхойлох оролцоо руу Өчигдөр 08 цаг 31 мин Ерөнхий сайд Н.Учрал 2027 оны улсын төсвийн онцлох шийдвэрүүдийг танилцууллаа Өчигдөр 08 цаг 22 мин Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх энхийг сахиулагчдыг төрийн одон, медалиар шагналаа Уржигдар 16 цаг 21 мин Хуситууд Йемений түр нийслэл Аден хот руу давшиж эхэлжээ Уржигдар 16 цаг 15 мин Оюутны гольфийн ДАШТ-д М. Буян-Эрдэнэ амжилттай оролцлоо Уржигдар 16 цаг 10 мин
iИх уншсан
Аймгийн заан Ц.Гонгорын нэрэмжит УАШТ-д Р.Омар түрүүллээ Ж.Шагжийн нэрэмжит олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болно... Монголын мөсөн сийлбэрчид Мадридын тэмцээнд түрүүллээ УИХ-ын дарга С.Бямбацогт БНСВУ-ын Үндэсний ассамблейн гишүүн... АН дотор угсарсан МАН-ын схем Д.Жаргалсайханыг Барилга, хот ... Э.Өлзийбаяр: Намын дотоод сонгуулийг МАН-тай нийлж луйвардса... НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 81 дүгээр чуулганы Дөрөвдүгээр хор... Монголын музейн үзмэрүүд олон улсын үзэсгэлэнд тавигдлаа Хууль зөрчиж хэрэг буцаасаар байгаа Дээд шүүхийг “байцаах” х... З.Мэндсайхан: Тэтгэвэр, цалингийн нэмэгдлээр дамжуулан ажлын... 1926-1930 онд Герман улсад суралцсан монгол залуучуудын боло... Цагаачд иргэдийн шинэ цуваа АНУ-ын хилийг чиглэв У.Хүрэлсүх: Гүтгэлэг худал болохыг нотлохын тулд ажлаа өгч б... “Герман, Франц улсад суралцсан анхны эмэгтэйчүүд” үзэсгэлэнг... Гавьяат тамирчин Э.Цэндбаатар 16 дараалан яллаа УИХ-ын чуулганаар 2027 оны төсвийг эцэслэн баталлаа Улаанбаатарт өдөртөө 4 хэм хүйтэн Дундаж давхаргын эсрэг хийж буй Монгол төрийн ужиг дайн Хуулийн төслүүдийн хэлэлцэх эсэх хэлэлцүүлгийг явууллаа Баруун болон төвийн аймгуудын ихэнх нутгаар цасан шуурга шуу...
Top