Монголчууд сүүтэй цай, бор цай, хийцтэй цай, банштай цай, хярам гээд олон төрлийн цай уудаг. Тус бүрдээ ундаа болохоос гадна ядаргаа тайлах, тайвшруулах, биеийг хоргүйжүүлэх, дархлаа дэмжих тус эрдэмтэй.
Өвөг дээдэс маань эрт дээр үеэс байгальд ургадаг зуу гаруй ургамлыг таньж цай орлуулан хэрэглэж ирсэн. Эдгээрийн дотор хөвөн оройт, мягмарсанж, нохойн хошуу, цээнэ, өрөл, гичгэнэ, бүйлс, пагдгар бадаан, сөөгөн боролзгоно, гоёо, алирс, сөд өвс, тэхийн шээг, хунчир зэрэг олон зүйл ургамал байдгийг тогтоожээ. Монгол нутагт айл бүрийн хөгшид, эзэгтэй нар аагтай шаргал цайгаа чанаж, цайны дээжээ тэнгэр, хангайдаа өргөдөг уламжлалтай.
Тэгвэл “Нүүдэлчин” дэлхийн соёлын фестивалийн үеэр нийслэл болон 21 аймгийн төлөөлөл нутаг нутгийн брэнд болсон цайгаараа цугласан олныг дайлж цайлж байна. Хөвсгөл аймгаас оролцогч Д.Рэгзэдмаа “Манай нутгийн дархад цай нь маш олон төрлийн эмийн ургамалтай гэдгээрээ онцлогтой. Хий хуй дарахаас гадна хелико бактерийг устгах шидтэй юм. Хамгийн гол нь эрүүл мэндийн цайнууд байдаг нь манай дархад ястны бусад аймгаас ялгаатай. Шар тос, шар будаа, сүүлний тосоор хуурч, сарлагийн өтгөн сүүгээр сүлсэн цай хоромхон зуур хүний алжаал ядаргааг тайлдаг” хэмээн ярьсан бол Говь-Алтай аймгийн төлөөлөл Х.Балжинням “Манай аймаг суль, сульхирын гурилаараа алдартай юм. Алтайн хамгийн үнэт, гол брэнд хүнс гэсэн үг. Суль, сульхирын гурилтай цай нь ядаргааг дээд зэргээр тайлдаг. Айлын эзэгтэй бүрийн цайны жор нь өвөрмөц. Би тэдний л нэг төлөөлөл. Миний хувьд энэ удаа ясны шөлөн дээр суль, сульхирын гурилаа хийж цайгаа самарч байна. Энэ нь ясны сийрэгжилтээс сэргийлэх онцлог ач холбогдолтой юм” гэлээ. Харин нийслэл хотыг төлөөлж буй Ж.Амаржаргал “Ядаргаа тайлах зориулалтай цайгаараа энэ удаагийн фестивальд оролцож байна. Миний хийж буй цайны орцонд чөмөг, борц, хийц, сүүл орсон. Энд байгаа бүх цай өөр өөрийн гэсэн өвөрмөц амт шимт, онцлогтой” хэмээсэн юм.
Цай нь бадган, халууныг арилган, ундаасахыг зогсоож, идээг шингээн, хийг уруу арилгаж, оюун ухааныг сэргээж, нойрыг багасгадаг ажээ. Мах, тосны хэрэглээ өндөртэй манай орны нөхцөлд цайгаа ууж байх нь эрүүл мэндэд ихээхэн ач тустай. Цай нь махны уураг, өөх тосыг шингээхэд чухал нөлөөтэй. Орчин үед дотоод гадаадын эрдэмтдийн судалгаагаар цай нь дархлаа тэтгэх, биеийг хоргүйжүүлэх, цэвэрлэх, элэг бөөрний үйл ажиллагааг дэмжих, хамгаалах, бодисын солилцоог сайжруулах, алжаал тайлах тайвшруулах үйлдэлтэй болохыг тогтоогоод байна.
