“Цаг нь болоогүй учралын төлөө цагаасаа эрт шаналах эрхгүй” буюу тэгш бус байдлын тухай дахин өгүүлэх нь...

(С.Дэмбэрэл, Baabar.mn)

2024 оны 3-р сард Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ 30 гаруй эдийн засагчидтай уулзав. Зорилго нь эдийн засгийн байдал, ЗГ-аас хэрэгжүүлж буй бодлогын талаар тэдний бодол санаа, саналыг сонсох гэсэн байх. Уулзалт Монголбанк дээр болж Ч.Хүрэлбаатар, Б.Жавхлан болон Засгийн газрын хэд хэдэн гишүүд оролцож Монголбанкны Ерөнхийлөгч Б.Лхагвасүрэн уулзалтыг хөтлөн чиглүүлэгч (модератор) хийсэн. Тэрхүү уулзалтын үеэр би 2 санал дэвшүүлсэн ба үүнд:

1. Монгол Улс газар гэдэг “харьцангуй давуу талаа” олигтой ашиглахгүй байна, “бурхан гуйсан ч бүү өг” гэсэн ариун дагшин (sacred) хандлага, зарчимтай байна, тиймээс 990 мянган өрхдөө тус бүр 2 га газар олгосноор газар гэдэг “заяагдмал өгөгдөл” капитал болж өрхийн баялаг нэмэгдэнэ гэсэн санаа;

2. “Цаг нь болоогүй учралын төлөө цагаасаа эрт шаналах хэрэггүй” гэсэн дууны үг ишилж байгаад өнөөдрийн Монголын нийгмийн байдлын талаар зарим хүмүүс, улс төрчид, сэтгүүлчид ямар нэг буурьтай суурьтай тоо баримтад түшиглэлгүйгээр “баян, хоосны ялгаа дэндлээ, 90% нь ядуурлаа, ангалд уналаа” гэх мэт эмоци давамгайлсан бодол санаанд засаг нь автаж “тэгшитгэх” бодлого татварын болон бусад бодлогоор хэрэгжүүлж буй нь Улаанбаатарын гудамжинд ургасан “бутнуудыг тэгшитгэн тайрч байгаа шиг” байгаа бөгөөд нийгмийн давхраажилтын бүтэц бүрэлдэх шатандаа явж буй, дундаж давхарга нийгмийг чирч явах чадвартай “зүтгүүр хүч” болж чадаагүй байгаа үед цагаасаа эртэдсэн эрсдэлтэй алхам гэдгийг л сануулсан хэрэг юм. Харамсалтай нь танхимд байсан хүмүүсээс ямар ч реакци гараагүй...

Одоо тэгш бус байдал, ядууралтай холбоотой зарим тоо баримтыг авч үзье.

• Хүснэгт.1-д 2022 оны байдлаар жишсэн хүнээр тооцсон хэрэглээний бүтцийг харуулав. Энэ бүтэц 2024 онд ч зарчмын хувьд өөрчлөлт орохгүй бөгөөд өнгөрсөн арваад жилийн Монгол хүний хэрэглээний дундаж бүтэц юм. Улсын дунджаар 653.4 мянган төгрөг, үүнээс хүнсний хэрэглээ 30% байхад удаан эдэлгээт барааных ердөө 13% байна. Хотод хүнсний хэрэглээ 27.5%, хөдөөд 35.2%, удаан эдэлгээт барааных хотод 13%, хөдөөд 11.5%, ядуу иргэдийнх 41%, 8.2%, ядуу бус иргэдийн хувьд 27.8%, 13.2% байна.

• Хэрэглээний тэнцүү 5 бүлгээр авч үзэхэд хамгийн их болон хамгийн бага хэрэглээтэй бүлгийн харьцаа 4.3 дахин зөрөөтэй, хүнсний хэрэглээ нь харгалзан 23.5%, 42.8% (3-р бүлэг буюу дундаж хэрэглээний бүлгийнх 32.3%) байгаа нь хэрэглээний тэгш бус байдал саарч баян, ядуугийн зааг хэт ихэслээ гэхээсээ илүү дундаж давхаргын хүнсний хэрэглээний нийт хэрэглээнд эзлэх хувийн жин багасах хандлага руу орохын чухлыг харуулж байна. 5-р бүлгийн хүнсний хэрэглээ 1-р бүлгийнхээс 2.4 дахин, удаан эдэлгээт барааны хэрэглээний хувьд 8.7 дахин, хүнсний бус хэрэглээ нь 4.1 дахин, орон сууцны хэрэглээ нь 13.4 дахин тус тус их байна. Дундаж хэрэглээний буюу 3-р бүлгийн нийт хэрэглээ 1-р бүлгийнхээс 1.9 дахин, хүнсний хэрэглээ нь 1.5 дахин, хүнсний бус хэрэглээ нь 2.0 дахин, удаан эдэлгээт барааных 2.8 дахин, орон сууцны хэрэглээ нь 3.9 дахин тус тус их байна. Өөрөөр хэлбэл, дундаж ба бага хэрэглээтэй бүлгүүдийн хэрэглээний зөрүү харьцангуй бага байна. 

• Өрхийн сарын дундаж мөнгөн орлогын хувьд үзвэл 5 ба 1-р бүлгүүдийн орлогын зөрүү 7 дахин, мөнгөн орлогод нь эзлэх 1-р бүлгийн хэрэглээний хувийн жин 55.1%, хүнснийх 23.5% байгаа бол 5-р бүлгийн хувьд мөнгөн орлогод нь хэрэглээний эзлэх хувийн жин 34%, хүнснийх 8% байна. Дундаж хэрэглээ/дундаж мөнгөн орлогын харьцаа (3-р бүлэг) 40%, хүнсний хувьд энэ харьцаа нь 12.9% байна. 

• Бүсүүдийн хувьд хүнсний хэрэглээ/нийт хэрэглээний харьцаа Улаанбаатараас бусад бүсэд 30+%, УБ-т 26.5%, Баруун бүсэд хамгийн өндөр (34.8%) байна. Өрхийн сарын дундаж мөнгөн зарлагад нийт хэрэглээний эзлэх хувийн жин Баруун бүсэд 34.3%, Хангайн бүсэд 37.8%, Төвийн бүс 41.5%, Зүүн бүс 33.7%, Улаанбаатар 39.7% байгаа нь Төвийн бүс, Улаанбаатар хотод хэрэглээний түвшин нь өрхийн мөнгөн зарлагынхаа харьцангуй их хувийг “залгиж”, амьжиргааны түвшинд сөргөөр нөлөөлдгийг харуулж байна гэж дүгнэж болно. 

• Хүснэгт.1.1-д Жини коэффициент болон Тейлийн индексийн 2010-2023 оны утгуудыг харуулав. Жини коэффициент нь хүн амын зардлын тэнцүү бус хуваарилалтыг илэрхийлж 0-1 хооронд утга авдаг ба 1 гэсэн утга нь төгс тэгш бус байдлыг, 0 гэсэн утга нь төгс тэгш байдлыг харуулдаг. Тейлийн индекс нь орлогын ялгаатай бүлгүүдийн хувьд тэгш бус байдлыг илэрхийлэх ба тухайн бүлэг доторх болон бүлэг хоорондын тэгш бус байдлыг харуулдаг. (Хүснэгт.1.1) Хүснэгт.1.1-д буй тоонууд бол (Жини болон Тейлийн индексийн хувьд) улирлуудын дундаж тоонууд учир ҮСХ-оос жилээр гаргасан статистикаас бага зэрэг зөрүүтэй болохыг тэмдэглэе. ( Жил болон улирлын Жини индекс нь ялгаатай үзүүлэлтэд үндэслэн тооцогддог тул)

Хүснэгтээс харахад Жини индекс 2010-2024 I онд бага зэрэг буурсан (0.36-0.30) буюу тэгш бус байдал нэмэгдэх нь байтугай харин ч буурсан нь улсын дундаж төдийгүй бүс нутгууд, УБ-ын үзүүлэлтээс тодорхой байна. Тейлийн индексийн хувьд ч мөн ийм хандлагатай байна. Жини индексийн 14 жилийн дундаж нь 0.33, харьцангуй стандарт хазайлт нь ердөө 6.3% байгаа нь энэ хугацаанд Монголын нийгэмд тэгш бус байдал гаарч, “баян, ядуугийн зааг тэнгэрт тулаагүй” гэдгийн энгийн нотолгоо юм. Тэгвэл яагаад олон нийтийн санаа бодол эсрэгээр гардаг вэ?. Үүний хариулт нь миний бодлоор, нэгдүгээрт нийгэм-улс төрийн шалтгаан нь нийгмийн баялгийн хуваарилалтын талаар олон нийтийн төсөөлөл, санаа бодлыг тодорхойлж бүрэлдүүлдэг “шударга бус байдал” буюу нийгмийн баялгийг шударга бус, хууль ёсны бус замаар эзэмшдэг, ашигладаг, зувчуулдаг, хулгайлдаг талаар хэвлэл мэдээллээр гардаг тоо баримтууд, хүмүүсийн дунд яригддаг явган ярианууд тэдний санаа бодлыг тодорхойлдог, энэ бүхний эсрэг хэрэгжүүлж ирсэн төрийн бодлого нь үр дүн муутай, олон нийтийн санаа бодолд хүрдэггүй, анхдагч шалтгаан нь төрийн үр дүн муутай, хүнд суртал ихтэй данхар бүтэц, даржин засаглалтай холбоотой. “Нүүрсний хулгай”, “Хөгжлийн банкны хэрэг”, “Боловсролын зээлийн сан”, “Ногоон автобусны цавчаа” энэ бүхэн төрд итгэх олон нийтийн итгэлийг эргэлт буцалтгүйгээр үгүй хийж орхисон. Сэргэнэ гэхэд маш хэцүү нийгмийн төлөв байдал үүссэн байна. Хоёрдугаарт эдийн засгийн талаас нь үзвэл сүүлийн хориод жил архагшин тогтсон ядуурал, олон хэмжээст энэ үзэгдэлтэй ганц хэмжээст бодлогоор тэмцэх гэж оролдож ирсний үр дагавар болж “ядуурлын хавханд” (Ж.Зааксийн томьёолол) төдийгүй “дундаж давхаргын хавх” гэж хэлж болох гацаанд орсон байдал, өөрөөр хэлбэл, нийгмийн давхраажилтын жам ёсны үйл явц явагдах улс төр-нийгэм, эдийн засаг-сэтгэл зүйн орчин бүрэлдэж, бүрэлдүүлж чадаагүйн улмаас нийгмийн давхраажилтын үйл явцыг араасаа чирч явах учиртай дундаж давхаргын “цойлсон өсөлт” байхгүй, “хавханд” буюу гацсан төлөв байдал юм. 

Жини индексийн ийм харьцангуй жигд байдал нь нэг талаас тэгш бус байдал харьцангуй тогтвортой нийгэм, критикал буюу эгзэгтэй түвшин гэж үзэж болох +0.40 нэгж түвшинд очоогүй байна гэсэн эерэг мессеж өгч буй хэдий ч нөгөө талаас нийтээрээ тэгш ядуувтар байсан тогтолцооноос зах зээлийн тогтолцоонд шилжээд даруй 34 жил өнгөрч буй нийгэмд түүний страта бүтцийн өөрчлөлт буюу давхраажилт эрчимтэй явагдахгүй байгаагийн тусгал гэж үзэх бүрэн үндэслэлтэй. Энэ нь нийгмийн шилжилтийн үйл явцад болон нийгмийн парадаим маягийн шилжилтийн үйл явцад тэгш бус байдал эрс нэмэгддэг, тодорхой эгзэгтэй түвшинд хүрсэн үед нь төрийн зүгээс хамгаалах, зөрүүг хэт ихэсгэхгүй байх, ингэхдээ орлого, хэрэглээний түвшин бүрд зохицсон, нэг хэсгийг нь хохироож, нөгөө хэсгийг нь хожуулах биш, орлого хуваарилалтын жам ёсны үйл явцад саад болохгүй байхаар бодож төлөвлөсөн төрийн бодлогоор илэрдэг. Нэг түвшиндээ зоогдож архагшсан ядуурал, олонх нь өсдөггүй, харин ч давжаардаг, нэлээд томоохон хэсэг нь албан бус секторт байхыг илүүд үзэж албажих сэдэл, сонирхолгүй бизнесийн бүтэц, Үндсэн хуульдаа иргэд, бизнесийн эдийн засаг, санхүүгийн эрх, эрх чөлөөг илүүд үзэхээсээ илүү төрийн зохицуулалтыг хуульчлан тунхагласан, ингэснээрээ бизнес нь давжаарч, төр нь данхайдаг тогтолцоотой болсон улсад тохиолдож болох жам ёсны хөгжлийн эсрэг хавх, парадаим шилжилтэд саад болж буй гацаа юм.