Монголын говьд орших хаднаас үнэт чулуу мэт цухуйж харагдсан олдвор шинжлэх ухаанд томоохон нээлт авчирлаа. Эрдэмтэд бөмбөгөр оройтой гавлаараа ялгардаг пахицефалозаврын хамгийн эртний чулуужсан ясны үлдэгдлийг илрүүлснээ Nature сэтгүүлд мэдээлжээ. 108–115 сая жилийн өмнөх Цэрдийн галавын үед амьдарч байсан энэ үлэг гүрвэл нь урьд өмнө шинжлэх ухаанд бүртгэгдээгүй төрөл зүйл бөгөөд судлаачид түүнийг “Zavacephale rinpoche” хэмээн нэрлэсэн байна. Нэршил нь төвдийн үндэс эсвэл гарлыг заадаг «zava», латин хэлний толгой гэсэн «cephal» үгнүүдийн нийлбэр үг болон гэгээнтнийг илэрхийлэх “үнэт эрдэнэ” гэсэн утгатай Ринбуучи гэсэн үгнүүдээс бүтжээ.

Олдворын илрэлт нь бөмбөгөр оройтой үлэг гүрвэлүүдийн үүсэл, тархалтын тооллыг ойролцоогоор арван таван сая жилээр урагшлуулж, энэ бүлгийн амьтдын хөгжлийн шинэ үеийг тодруулсан судалгааны ач холбогдолтой болжээ. Чулуужсан ясыг Шинжлэх ухааны академийн палеонтологич Ч.Цогтбаатарын удирдсан баг Дундговь аймгийн Баянжаргалан сумын Хүрэн дух хэмээх газраас илрүүлсэн бөгөөд толгой, бүхэл сүүл болон зарим дотоод эрхтний чулуужсан хэсгийг багтаасан, нийт ясны 54 хувийг бүрдүүлсэн бүтэн олдвор байв. Эрдэмтдийн тооцоолсноор тухайн амьтан амьддаа нэг метр орчим урттай, таван килограмм гаруй жинтэй байжээ.

Пахицефалозаврууд хоёр хөлтэй, өвсөн тэжээлтэн бөгөөд Цэрдийн галавын үед Ази, Хойд Америкт амьдарч байсан ч өнөө цагт маш бага судлагдсан тул “хамгийн нууцлаг” үлэг гүрвэлүүдийн нэгэнд тооцогддог. Өмнө нь зөвхөн бөмбөгөр гавлын хэсэг цөөн тоогоор олддог байсан бол энэ удаа бүтэн гавал болон үе мөчний яс хадгалагдан олдсон нь тэдний биеийн бүтэц, хөгжлийн талаар шинэ ойлголт өгөх боломжийг бий болгож байна. АНУ-ын Умард Каролинагийн их сургуулийн палеонтологич Линдси Занно “Энэ олдвор үнэхээр сэтгэгдэл төрүүлмээр, бидэнд бөмбөгөр гавлын үүсэл, хөгжлийг тайлах урьд өмнө байгаагүй боломж нээж өглөө” хэмээн онцолсон байна.

Пахицефалозаврын өвөрмөц гавлын яс ямар үүрэгтэй байсан талаар эрдэмтэд өнөөдрийг хүртэл маргалдсаар байгаа бөгөөд зарим нь өрсөлдөгчтэй мөргөлдөхөд хэрэглэгддэг гэж үздэг бол өөр хэсэг нь имж шиг хөлөөрөө зодолдон тэмцдэг байсан хэмээн таамагладаг. Шинээр илэрсэн Zavacephale rinpoche нь нас бие гүйцэхээсээ өмнө үхсэн байсныг ясны цагираг шинжилгээгээр тогтоосон бөгөөд энэ нь овгор гавал нь бэлгийн хөгжилтэй уялдсан болохыг харуулсан чухал баримт болжээ. Ийнхүү Монголын говийн хөрснөөс олдсон энэхүү үнэт олдвор нь пахицефалозаврын анатоми, биологийг судлахад шинэ эх сурвалж болж, үлэг гүрвэлийн ертөнцийн нууцыг тайлахад үнэтэй хувь нэмэр оруулж байна.