Дэлхий дээр найман мянган метрээс илүү өндөртэй арван дөрвөн уул байдаг бөгөөд тэдний ихэнх нь Балба, Хятад, Энэтхэг, Пакистан зэрэг орнуудад, голчлон Гималай болон Каракорумын нурууны системд оршдог. Эдгээр аварга сүрлэг оргилууд нь уулчдын хүсэл тэмүүллийг хөдөлгөдөг ч, аюултай байдлаараа алдартай.
Дэлхийн хамгийн өндөр Топ-10 уул
1. Эверест (Жомолунгма, Сагармата)
- Өндөр: 8,849 м
- Байршил: Балба, Хятад
Дэлхийн хамгийн өндөр уул болох Эверест нь гурвалсан пирамид маягийн хэлбэртэй. Төвдөөр "Жомолунгма" буюу "Ариун Эх" (эсвэл "Ариун Заан"), Балбаар "Сагармата" буюу "Тэнгэрийн оргил" гэж нэрлэдэг. Уулын хойд өвөр нь Хятадын нутагт, өмнөд өвөр нь Балбад оршдог. Өмнөд энгэрийн хад цохио нь огцом тул цасны нуранги гарах нь элбэг. Мэргэжилтнүүд өндөр ууланд хавар, намрын цагаар авирахыг зөвлөдөг бол зун нь хүчтэй салхитай, өвөл нь -50°C хүртэл хүйтэн байдаг.
Анх 1953 оны 5-р сарын 29-нд Шинэ Зеландын Эдмунд Хиллари болон Гималайн нутгийн замчин Дэнзэн Норгой нар дэлхийн ноён оргилд хөл тавьжээ. Өнөөдөр Эверест нь хамгийн их хүн гарсан "найман мянгатуудын" нэг болсон бөгөөд Балбын Засгийн газар жилд 500 орчим авиралтын зөвшөөрөл худалддаг. Гэвч саяхан оргилын орчимд үүссэн нарийн замд дараалал үүсэн осол гарах нь нэмэгдсэн тул албан ёсоор авиралтыг хязгаарлаад байна. Нийт 7000 гаруй уулчин Эверестэд авирсан бөгөөд 60 сая жилийн настай энэ уул руу жил бүр хэдэн зуун уулчид ирж, хүч чадал, тэсвэр тэвчээрээ сорьдог.
Эверест нь далайн түвшнээс дээш орших дэлхийн хамгийн өндөр уул юм. Харин Хавайн Мауна Кеа уул нь далайн түвшнээс доош ихэнх хэсэг нь үлдсэн бөгөөд нийт өндөр нь 10,100 метр хүрч, дэлхийн хамгийн өндөр уул гэж тооцогддог.
2. К2 (Чогори)
- Өндөр: 8,611 м
- Байршил: Пакистан, Хятад
Азийн хоёр дахь өндөр, дэлхийн хамгийн хойд хэсгийн "найман мянгат" болох К2 буюу Чогори нь Каракорумын нуруу, Кашмир болон БНХАУ-ын хилийн ойролцоох Балтора нуруунд оршдог. Түүнийг "Зэрлэг Уул" хэмээн нэрлэдэг нь огцом гурвалжин хэлбэрийн энгэр, мөн нуранги үүсэх өндөр магадлалтай холбоотой юм. Энэ нь дэлхийн хамгийн хэцүү оргил гэдгээрээ алдартай. Пакистаны талаас авирах нь хамгийн тохиромжтой зам гэж уулчид үздэг.
Анх 1958 оны 7-р сарын 31-нд Италийн Лино Лачеделли, Акилле Компаньони нар авирсан байна. К2-ын хамгийн аюултай хэсэг нь "лонхны хоолой" гэж нэрлэгддэг бөгөөд энд уулчдын үхэл 25% хүртэл байдаг. Монгол Улсаас гавьяат тамирчин Б.Гангамаа энэ ууланд амжилттай авирсан анхны уулчин юм. 2024 оны мэдээгээр, ердөө 850 орчим уулчин л энэ оргилд гарчээ. Хол алслагдсан байршил, уулын өндрөөс болж аврах ажиллагаа ихээхэн хүндрэлтэй байдаг. Гэсэн хэдий ч сүүлийн жилүүдэд цаг уурын мэдээлэл сайжирсан, уулчдын бэлтгэл, хүчилтөрөгчийн технологи сайжирснаар эндэл буурсан байна.
3. Канченжанга
- Өндөр: 8,586 м
- Байршил: Балба, Энэтхэг
Канченжанга нь Гималайн зүүн хэсэгт, Балбын хил дээр, Энэтхэгийн Сикким мужид байрладаг бөгөөд дэлхийн хамгийн өндөр гурав дахь уул юм. Түүний нэр нь "Их цасны таван эрдэнэ" гэсэн утгатай бөгөөд энэ нь түүний таван оргилыг илтгэдэг. Оргилд хүрэх замын ихэнх хэсэг нь цас мөсөнд хучигдсан байдаг ч, хуурай саруудад хад чулуун замтай болох нь ажиглагддаг.
Нутгийнхан энэ уулыг ариун гэж үздэг тул уулчид оргилоос хэдэн метрийн доор зогсохыг хүсдэг. Анхны амжилттай авиралтыг 1955 онд Британийн Жорж Бэнд, Жо Браун нар хийсэн бөгөөд тэд оргилоос хэдэн метрийн наана зогсож байжээ. Авиралтын үеэр үхэл осол их байснаас түүнийг нэлээд урт хугацаанд хамгийн аюултай оргилуудын нэг гэж үзэж иржээ. Нийт 550 орчим уулчин тэнд авирсан гэх тоо бий.
4. Лхоце
- Өндөр: 8,516 м
- Байршил: Хятад, Балба
Лхоце уул нь Эверестээс дутахгүй алдартай бөгөөд түүний өмнө талын эгц цавчим хана нь дэлхийн хамгийн цавчим уулуудын нэгээр тодорхойлогдоход хүргэдэг. Непал болон БНХАУ-ын хилд, Гималайн нуруунд орших Лхоце нь төвдөөр "Өмнөд Оргил" гэсэн утгыг илтгэнэ. Түүнийг Эверестийн хөрш гэх бөгөөд хоёр оргилыг Балбад орших Өмнөд эмээл хэмээх даваа холбодог.
Лхоце нь Эверестээс дөнгөж гурван километрийн зайтай байдаг хэдий ч жуулчдын хувьд нэг их сонирхол татдаггүй. Энэ нь эгц мөсөн ханатай, оргил хүрэх нарийнхан замтай учраас юм. Анх 1956 онд Швейцарийн Эрнст Райсс, Фриц Лухзингер нар оргилд хүрснээс хойш 1200 орчим уулчин тэнд хөл тавьжээ. Зарим зоригтой уулчид нэг дор ихэр хоёр оргилд гарахыг ч оролддог байна.
5. Макалу
- Өндөр: 8,485 м
- Байршил: Балба, Хятад
Балба болон БНХАУ-ын хил дээрх, Гималайн зүүн хэсгийн Махалангур-Гимал нуруунд байрладаг Макалу уул нь дэлхийн шилдэг таван өндөр уулын тав дахь нь юм. Эверестээс ойролцоогоор 19 км зайтай. Дөрвөн эрмэгт пирамидын хэлбэрээс нь болж түүнийг хамгийн үзэсгэлэнтэй уул гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч Макалу тийм ч амар оргил биш бөгөөд уулын хяр нь нарийн, өгсөж уруудах нь ихээс гадна чулууны нуранги их гардаг. 1955 онд Францын Жан Кузи, Лионель Терре хоёр оргилд хүрснээс хойш 600 орчим уулчин тэнд гараад байна. Мөсөн хөндийг туулан уулын зүг 17 зам гаргажээ.
6. Чо-Оюу
- Өндөр: 8,188 м
- Байршил: Хятад, Балба
Чо-Оюу уул нь Эверест хамаардаг Төвдийн цэвдэг дэх Гималайн салбар Махалангур уулсын алдартай мөнх цаст оргилуудын нэг юм. Өндөрлөг дэх цаг уурын тохиромжтой байдлаасаа үүдэн ууланд авирагчдын хувьд баруун хойд талаараа авирахад хамгийн амархан уул гэж тооцогддог. Цас ихтэй тул уулнаас гулгагчид болон сноуборд сонирхогчдын хамгийн тохиромжтой уул юм. Австри-Балбын экспедицийн Герберт Тихи, шерп Баасан Даваа Лам хоёр 1954 онд оргилд анх гарсан байна. Мөн 2002 онд Кристофер Эриксон ууланд гараад тэндээс цанаар гулгасан анхны хүн болжээ. Чо-Оюу нь Эверестээс 20 километрийн зайд оршино. Ууланд 15 зам гаргаж, 1980-аад оноос тэднийг арилжааны зорилгоор ашиглаж байна. Өнгөрсөн он гэхэд 3700 хүн оргилд хөл тавьжээ.
7. Дхаулагири I
- Өндөр: 8,167 м
- Байршил: Балба
Гималайн салбар уулсын Дхаулагири I хөндий нь нийт 64 километр талбайг эзлэн орших бөгөөд Аннапурна хөндийтэй зэрэгцэн Кали-Гандаки хавцлаар тусгаарлагдан оршино. Дхаулагири I хөндий нь 8,167 метр өндөр бөгөөд дэлхийн долоо дахь өндөр уулыг өөртөө агуулна. Санскритээр "Цагаан Уул" гэгдэх бөгөөд 5000 метрээс дээш мөнгөн талст цав цагаан цасаараа алдартай билээ. Дхаулагирийг "хүний махан хүнстэн" гэж нэрлэдэг нь оргилд гарах гэсэн олон хүн эргэн ирээгүй юм. XIX зууны дунд үе хүртэл бусад оргилууд нээгдтэл энэ уулыг дэлхийн хамгийн өндөр цэг гэж тооцож байлаа. Ихэнх уулчид Дхаулагири I болон Аннапурна хөндий дунд орших жижигхэн тосгон Покхарагаас аялалаа эхэлдэг. Маршрут нь бусад найман мянгатуудынхаас богино. Мөсөн хана, нуранги үүсгэхээр олон гуунууд тийш авирахыг хүндрүүлдэг. Ууланд хүрэх энгийн зам нь зүүн хойд нуруугаар нь оршино. 1969 онд Боёд Эверест уулын зүүн өмнөд талаас авирахыг хүссэн боловч харамсалтай нь багаараа нурангид өртөж амь эрсэдсэн билээ. Энэ үйл явдал нь Непал дахь ууланд авиралтын хамгийн гашуун түүх болон үлдсэн юм. Францын Морис Эрцогын экспедицийн уулын бичлэгийг 1950 онд гаргаад аюул багатай зам олоогүй юм. Энд хамгийн хүндрэлийг цаг агаарын байнгын өөрчлөлт гаргадаг.
8. Манаслу
- Өндөр: 8,163 м
- Байршил: Балба
Балбын төв хэсгийн Аннапурнаас жараад километрийн зайтай Горха хөндийд орших Манаслу уул нь Эверестийг гол зорилгоо болгосон хүмүүсийн хувьд хамгийн гайхалтай туршлага хуримтлуулж өөрийгөө бэлдэхэд тохиромжтой уул юм. Түүний нэр нь "Сүнсний Уул" хэмээх утгатай. Оргилд анх 1956 онд Гялцан Норбу, Тошио Иманиши нарын ахласан Японы уулчдын баг авирсан байна. Өмнөх авиралтаар уулын нуранги сүмийг нь эвдэлсэн учир нутгийн хүмүүс лус савдгийг уурлуулна гэж дургүйцэж байсан тул япончууд тахил өргөж байж тэднийг зөөлрүүлжээ. Шрингри болон Ланпо тэргүүдтэй бусад оргил нь тус бүс нутгийн байгалийн онгон догшин байдал болон зэрлэг ургамлаараа жуулчдад гайхалтай нөхцлийг бүрдүүлдэг. Мөн 8000 метрээс дээш өндөртэй хамгийн аюултай уулсын нэгд зүй ёсоор тооцогдох бөгөөд өнөөдрийг хүртэл албан ёсны баримтаар энэ ууланд 53 хүн амиа алджээ. Гэсэн ч өнөөдөр 2500 орчим уулчин тэнд авирсан байна.
9. Нангапарбат
- Өндөр: 8,126 м
- Байршил: Пакистан
Дэлхийн өндөр уулсын ес дэх нь болох 8,126 метрийн өндөртэй Нангапарбат нь Пакистаны Гилгит болон Балтистан хөндий дэх оргилуудаас хамгийн ихээр сэтгэл догдлуулам бас харуусал төрүүлэм мөнх сарьдаг юм. Уул Исламабадаас 700 км-ын зайтай. Уулчид үүнийг авирахад хамгийн хэцүү уулаар нэрлэдэг. Уулын оргилын өмнөд талыг "Рупал" гэж нэрлэх бөгөөд дэлхийн хамгийн өндөр цавчим оргил юм. Энд уулын хад чулуун нуруу, мөнх цэвдэгт мөсөн голууд мөн дээр нь шовх, хурц мөсөн талстууд байна. Энэ уул нь авирахад маш аюултай учир оргилд нь гарахыг хүссэн уулчдын 22.3% нь амь үрэгддэг бөгөөд дэлхийн хамгийн аюултай оргилын гуравдугаарт эрэмбэлэгдэж байна. Нутгийнхан Нангапарбатыг – Диамир, эсвэл "Уулсын хаан" гэх бөгөөд Гималай руу баруун талаас нь хүрэх өндөр оргилуудын цувралыг нээдэг. Аврах оролдлогууд амжилтад хүргэхгүй байсаар 1953 онд Австрийн уулчин Герман Булль оргилд гарчээ. Тэр ганцаараа хүчилтөрөгчгүйгээр 40 цагийн авилт хийсэн нь альпинизмын түүхэнд хамгийн гайхалтай гэж тооцогддог. 2024 оны байдлаар Нангапарбатын оргилд 400 гаруй уулчин гарсан байв.
10. Аннапурна I
- Өндөр: 8,091 м
- Байршил: Балба
Гималайн салбар уулсын Аннапурна нуруу ба хөндий өндөр оргилуудаараа алдартай бөгөөд хамгийн өндөр нь 8,091 метр энэ уул юм. Уулын баруун бэлд маш өргөн мөсөн гол оршин байдаг бол хойд хэсэг нь асар уудам хөндийг үүсгэдэг. Нэрийг нь монголчилбол "Ургацын Охин тэнгэр" гэж буулгаж болно. Францын уулчин Морис Эрцог, Луи Лашеналь нар 1950 онд анх тус ууланд авирчээ. Тэд газрын зураггүй авирч, тун муу төгсгөлтэй болсон ба Эрцогын үе мөчийг тайрах шаардлагатай болсон юм. Энэ нь хүн төрөлхтний түүхэнд анх оргилд нь хүрсэн найман мянгат уулуудын нэг болсон билээ. Оргилын өндрийг анх 1970 онд Английн эрэл хайгуулын ангийн гишүүд болох Дон Вилланс болон Дугал Хастон нар хэмжсэн байна.
Аннапурна I нь нэр нь амар амгалан мэт боловч хамгийн их үхэлд хүргэсэн оргил болдог. Энэ нь цасан нуранги их гардаг, эгц мөсөн хануудтайгаас гадна цаг агаарын хувирал ихтэй. Зуун уулчдын 30 нь эргэн ирээгүй түүхтэй. Ер нь ууланд 300 орчим уулчин амжилттай гарсан гэсэн үзүүлэлтээрээ тэр хамгийн доод түвшинд ордог.
Хамгийн аюултай авиралттай уулсын оргилууд
"Найман мянгат" тус бүр өөрийн онцлогтой: Эверест хамгийн өндөр, К2 — хамгийн аюултай, Аннапурна I өөрийн хэлэх аргагүй замаар алдартай. Аварга ууланд хийх анхны алхам нь бэлтгэл сургууль сайтай ч үхлийнх байхыг үгүйсгэх аргагүй. Найман мянгатуудын оргил нь хүнд шаардлагатай хэмжээний хүчилтөрөгчийн нягтралгүй "үхлийн бүсээс дээш" түвшинд байрладаг.
Хэрэв "хүндрэлийг" амь үрэгдсэн уулчдын хувиар авч үзвэл:
- Аннапурна I: 30% орчим. Цасны нуранги ингэж үнэлэхэд хүргэж байна.
- Канченжанга: 29%
- К2 (Чогори): 23%
Энэ хоёр оргилд Эверестээс арай бага кинонууд зориулагдсан бөгөөд тэднийг "кино" уулс гэж нэрлэдэг.
