Уран зохиолын дистопи* жанр үргэлж хүн төрөлхтний хамгийн харанхуй айдас, нийгмийн гажуудлыг тусгасаар ирсэн. Жорж Орвелл “1984” бүтээлээрээ төрийн хэт хяналт, үнэнийг устгах тоталитари урсгалыг зөгнөсөн бол, Олдос Хаксли Brave New World (Гаргууд шинэ ертөнц) номдоо технологи, таашаалаар дамжуулж хүнийг роботжуулах ирээдүйг зурсан. Тэгвэл Германы түүхч, социологич Райнэр Цитэлманн “2075: Гоо үзэсгэлэн гэмт хэрэг болох цагт” шинэ дистопи туужаараа дээрх аймшигт зөгнөлт зохиолуудын буухиаг шинэ шатанд гаргажээ. Ташрамд сонирхуулахад уг тууж энэ оны эхээр хэвлэгдсэн бөгөөд Нэпко хэвлэлийн газар гадаад хэлээр орчуулах анхны эрхийг нь авсан юм. Энэ бол зүгээр нэг уран сэтгэмж биш, өнөөгийн нийгмийн чиг хандлагыг хэтийдүүлэн харуулсан, зүрх зүсэм сэрэмжлүүлэг бүхий сонгодог дистопи бүтээл юм. Хэрэв бид тэгш байдлыг механикаар, хүчээр тогтоохыг эрмэлзвэл юу болох вэ? Цитэлманн биднийг 2075 оны тийм нэгэн аймшигт ертөнцөөр аялуулж байна.

Гоо үзэсгэлэн гэмт хэрэг болсон дистопи ертөнц

Дистопи зохиол нийгмийн сайн сайхан, хүмүүнлэг санааг (жишээ нь: шударга ёс, тэгш байдал) төрийн хүчээр туйлшруулж, хувь хүнийг боомилох хар дарсан зүүд болгосон агуулгатай байдаг. Орвеллийн ертөнцөд “дайныг энх тайван” гэж нэрлэдэг бол, Цитэлманны бүтээсэн 2075 оны дистопи ертөнцөд “гоо үзэсгэлэн бол гэмт хэрэг, атаархлын эх үүсвэр, тэгш бус байдлын илрэл” гэж үзэгдэнэ.

Зохиолын гол санаа нь туйлын аймшигтай мөртөө логиктой. Бусдаас илүү үзэсгэлэнтэй, дур булаам төрсөн хүн “байгалийн тэгш бус байдал” бөгөөд царай муутай, дундаж хүмүүст сэтгэл зүйн дарамт, атаархал төрүүлдэг гэж үздэг засаглал тогтжээ. Төрөөс хүн бүрийг эдийн засаг, нийгмийн эрхийн хувьд төдийгүй, гадаад үзэмж, биологийн өгөгдлийн хувьд ч ижил тэгш болгохоор шийддэг. Ингэснээр төрөлхийн гоо үзэсгэлэн, өвөрмөц төрхийг хуулиар хориглож, гэмт хэрэгт тооцож эхэлнэ.

Хувь хүний онцлогийг устгасан “Оптик оновчлол”

Энэ дистопи нийгмийн хамгийн жихүүдэс төрөм, бэлгэдлийн чанартай жишээ бол зохиолд гардаг “Оптик оновчлолын эмчилгээ” (Optical Optimization Therapy) юм. Байгалиас заяасан үзэсгэлэнтэй царай, өвөрмөц зүс царайтай төрнө гэдэг энэ нийгэмд ял шийтгэл авна гэсэн үг. Тиймээс төрөөс эмэгтэйчүүдийг, ер нь иргэдийг энэ “эмчилгээ”-нд албадан оруулна.

Уг эмчилгээнд орсон эмэгтэйчүүд хоорондоо яг адилхан, нэг хэвэнд цутгасан мэт царайтай болж хувирдаг. Тэдэнд ямар ч хувийн онцлог, ялгарах шинж чанар, дахин давтагдашгүй гоо үзэсгэлэн үлдэхгүй. Энэ үйл явц бол дистопи жанрын хамгийн аймшигтай туйл буюу хувь хүний онцлогийг (individuality) үндсээр нь устгаж буй явдал юм.

“Би толинд харахдаа өөрийгөө биш, төрийн зөвшөөрсөн дундаж стандартын баг хардаг” гэж өгүүлэх мэт ижилхэн царайнууд бол дарангуйллын хамгийн дээд хэлбэр.

Тэгш байдал нэрээр хүний байгалийн гоо сайхан, өвөрмөц байдлыг устгах нь хүнийг ердөө л мах цуснаас бүтсэн, сүнсгүй робот болгон хувиргаж буй хэрэг бөгөөд энэ нь Хакслигийн лабораторид үржүүлдэг “Амьд каст”-уудаас ч илүү аймшигтай үр дагаврыг нийгэмд авчирдаг. Хүн өөрийн гэсэн царай зүсгүй байна гэдэг өөрийн гэсэн бодол санаа, дотоод ертөнцгүй болохын эхлэл ажээ.

“Тэгш байдлын атаархал” ба тоталитаризмын аюул

Райнэр Цитэлманн энэ дистопи туужаараа дамжуулан маш тодорхой улс төрийн мессеж, философийн шүүмжлэлийг өрнүүлж байгаа юм. Зохиолын үндсэн хөдөлгөгч хүч нь “Тэгш байдлын атаархал” (egalitarian envy) бөгөөд энэ нь орчин үеийн зүүний либерал бодлогын туйлширсан хувилбар болох Equity (Үр дүнгийн тэгш байдал)-ын шүүмжлэл юм.

Орчин үеийн улс төрд Opportunity (Боломжийн тэгш байдал) болон Equity (Үр дүнгийн тэгш байдал) гэх хоёр ойлголтын тэмцэл өрнөж буйг та бид мэднэ. Хүн бүрд ижил боломж олгох нь зөв боловч, үр дүнг нь хүчээр ижилсүүлэх гэж оролдох нь (хүн бүр ижил цалин авах, ижил албан тушаалд хүчээр очих, ижил харагдах) угаасаа тоталитаризм руу хөтлөх аюултай гэдгийг зохиолч сануулжээ.

Нийгэмд хэн нэгэн бусдаас илүү авьяастай, илүү хөдөлмөрч, эсвэл илүү царайлаг байдаг нь байгалийн хууль. Гэтэл энэ ялгааг амжилтад хүрээгүй, дундаж хүмүүсийн “атаархал” дээр тоглож, төрийн хүчээр тэгшитгэх гэж оролдох нь эцэстээ хувийн эрх чөлөөг бүрэн устгасан тоталитари засаглалыг тогтооно. Цитэлманн эдийн засгийн тэгшитгэх бодлого яваандаа био-политик буюу хүний бие махбод, гоо сайхныг тэгшитгэх дарангуйлал руу шилжихийг 2075 оны дистопи дүр зургаар тод томруун харуулжээ.

Орчин үеийн Woke соёлд өгсөн сэрэмжлүүлэг

Энэ номыг уншиж байхад манай өнөөгийн нийгэмд өрнөж буй үйл явдлууд эрхгүй бодогдоно. Өнөөдөр барууны ертөнцөөс хальж, дэлхий даяар хүчээ авч буй Woke соёл, Body positivity (бие махбодын эерэг хандлага), болон Equity бодлогууд анхлан сайн сайхан зорилгоор, хэнийг ч гадуурхахгүй байх үүднээс эхэлсэн байж таарна. Гэвч эдгээр урсгал хяналтаас гарч, эсрэгээрээ фашизм болон хувирах аюултайг Цитэлманн сэрэмжлүүлж байгаа юм.

Өнөөдөр “хэн нэгнийг гоо үзэсгэлэнтэй гэж магтах нь бусдыг гадуурхсан хэрэг”, “хэт тарган гэж хэлэх нь гэмт хэрэг” гэх мэт туйлшрал соёлын хүрээнд хэдийнээ газар авчихаад байна. Стандартыг үгүй хийх нэрээр эрүүл саруул ухаан, гоо зүйн мэдрэмжийг устгаж байгаа нь “2075” номын “Оптик оновчлолын эмчилгээ”-ний эхний шат биш гэж үү?

Цитэлманны дистопи бол холын ирээдүй биш, өнөөдөр бид зөвшөөрч, толгой дохиж буй жижиг буултуудын эцсийн зогсоол юм. Тэгш байдал нэрээр хувь хүний эрх чөлөө, байгалийн дахин давтагдашгүй чанарыг золиослох нь нийгмийг дистопи ангал руу түлхдэг гэдгийг уншигч та бид ухаарах цаг болжээ.

Та энэ ангал руу алхахад бэлэн үү?

2075: Гоо үзэсгэлэн гэмт хэрэг болох цагт бол сонирхолтой тууж гэхээсээ илүүтэй орчин үеийн соёл иргэншлийн үнэт зүйлийн хямралыг нүцгэнээр нь харуулсан улс төрийн томоохон манифэст, аймшигт дистопи сэрэмжлүүлэг юм.

Хэрэв та “1984” номыг уншаад айдас төрсөн бол, энэ номыг уншаад бүр ч их жихүүцэнэ. Орвеллийн дарангуйлал дээрээс ирэх цэрэг армийн хүч дээр тогтож байсан бол, Цитэлманны дистопи нь хүмүүсийн атгаг хорон санаа, атаархал хийгээд тэгш байдлын тухай гэнэн төсөөлөл дээр суурилан доороосоо урган гарч ирдэгт хамаг аюул оршино.

Энэ номыг өнөөгийн нийгмийн хандлагад шүүмжлэлтэй ханддаг, эрх чөлөө болон хувь хүний өвөрмөц байдлыг эрхэмлэдэг хүн бүр заавал унших ёстой бүтээл гэж зөвлөх байна. Магадгүй 2075 он хараахан болоогүй байгаа дээр бид энэ дистопи ирээдүйгээс хөлөө татах ёстой биз ээ.

* Dys (Грек) муу, өвчин, эмх замбараагүй. Topos (Грек) — газар, орон байр, нийгэм. Dystopia = “Муу нийгэм” буюу “Төгс бус, аймшигт ирээдүй”. Энэ үгийг анх 1868 онд Жон Стюарт Милл (англи философич) улс төрийн ярианд хэрэглэж байжээ.

НЕПКО