Дуунд гардаг шиг бэлэн мөнгө бидний эргэн тойронд байгаа бүх зүйлийг захирч магадгүй ч өнөө үед дэлхийн улс орнуудад цаасан валют нь технологид суурилсан сонголтуудад байр сууриа алдаж байна.

Энэхүү нийтлэлээс та дижитал төлбөрийн систем, валют нь санхүүгийн хүртээмжийг хэрхэн өргөжүүлж, бизнес эрхлэлтийг дэмжих, засгийн газрын хөтөлбөрүүдийг оновчтой болгох талаар авч үзэхээс гадна хүртээмж, нууцлал, эрх тэгш байдлын талаар шинэ асуултуудыг олж авна.

Дэлгүүрээс юм аваад гарахдаа карт уншуулах, хэн нэгэнрүү цахимаар мөнгө шилжүүлэх, гар утас, бугуйн цагаараа төлбөрөө төлөх бүртээ та хэрэглээнээс бэлэн мөнгийг шахаж гаргах хурдацтай үйл хэрэгт хүчээ өгч буй юм.

Дэлхийн финтекийн салбар санхүүгийн салбарын хүртээмжийг өргөжүүлж, хувь хүмүүс болон бизнесүүдийн хоорондын төлбөр тооцоог илүү хялбар болгохын тулд хөгжиж байгаа ч бэлэн мөнгөнөөс татгалзах нь өөр өөр газар өөр өөр зүйлийг илэрхийлдэг. Баян чинээлэг мужуудад зээлийн болон дебит картыг нэвтрүүлэх нь элбэг байдаг бол хөгжиж буй зах зээлүүд ихэвчлэн банкны данс шаарддаггүй дижитал түрийвч, бэлэн мөнгөний хэрэглүүрт найдах хандлагатай байна.

Усны сав газар болох COVID. Хөгжингүй эдийн засагтай орнуудын олон бизнесүүд бэлэн мөнгөнөөс татгалзаж байсан тул тахал нь дижитал төлбөрийн салбарт ашигтай байсан. Зарим орны хувьд энэ нь виртуал эдийн засагт шилжих шилжилтийг хурдасгасан бол зарим улсын хувьд мөнгөн урсгалаас хамааралгүй болсон гэсэн үг.

Жишээлбэл, Скандинавын орнуудад бэлэн мөнгө хэсэг хугацаанд тогтворгүй байсаар ирсэн нь тахлын нөлөөгөөр бэхжсэн хандлага илрэв. Үнэхээр ч бэлэн мөнгөний гүйлгээ 2018 онд Шведийн ДНБ-ий дөнгөж 1 хувийг эзэлж байсан бөгөөд бэлэн мөнгө авах нь жил бүр 10 орчим хувиар буурч байна. Үүний нэгэн адил Даничуудын 85 хувь нь тахлын өмнө Danske банкны 2013 онд эхлүүлсэн MobilePay ашиглаж байсан бөгөөд энэ тоо нэмэгдсээр байна.

Үүний зэрэгцээ Африкт Кени улс хамгийн том гар утасны сүлжээ Safaricom 2019 онд салбаргүй банкны системийг ажиллуулж, гал түймэр мэт дүрэлзсэний дараа финтекийн тэргүүлэгч болж чадсан. Өнгөрсөн оны байдлаар уг системийг ашиглан тив даяар дор хаяж 12 тэрбум гүйлгээ хийгдсэн нь олон жижиг бизнес эрхлэгчдэд үр өгөөжөө өгч, ядуурлыг бууруулсан байна. (Хөтөлбөр хэрэгжиж эхэлснээс хойш Кенийн өрхийн 2 орчим хувь нь финтек үйлчилгээний хүртээмж нэмэгдсэний улмаас нэн ядуурлаас ангижирсан байна)

Гэсэн хэдий ч зарим нийгэм зүгээр л бэлэн мөнгөнд дуртай байдаг. Технологийн инновацийн төв болсон хэдий ч хүн амын ихэнх нь дижитал төлбөрийн системээс татгалзаж байсан Японд бэлэн мөнгөний соёл түгээмэл байдаг. Японд судалгаанд хамрагдагсдын 90 гаруй хувьд нь бэлэн мөнгө төлбөр тооцооны үндсэн хэлбэр гэж үзэж байгаа бөгөөд ихэнх нь аюулгүй байдал, нууцлалын асуудалд анхаарлаа хандуулж байна. Судалгаанд хамрагдагсдын 38 орчим хувь нь бэлэн бус мөнгөний сонголтууд нь "тэдэнд зарцуулж буй мөнгөнийхөө хэмжээг бууруулсан" гэж хариулжээ.

Шүүмжлэгчид дижитал төлбөрийн системийн сул талууд, тэр дундаа кибер гэмт хэрэг, тэгш бус байдлын эрсдэл нэмэгддэг гэж нотлогдсон гэдэг. Үнэн хэрэгтээ, зарим судалгаагаар Финтекийн шийдлүүдийг ашиглах боломж хязгаарлагдмал, COVID-ээс өмнө ихэвчлэн бэлнээр төлдөг байсан хэрэглэгчид одоо бэлэн мөнгө рүү буцаж ирж байгааг харуулж байна.

Үүний зэрэгцээ дижитал төлбөр тооцоонд тулгуурладаг олон бизнес эрхлэгчид болон корпорацууд гэртээ байх захиалгаас ашиг тус хүртэж, үр шимийг нь хүртэж байна. Жишээлбэл, АНУ-д Amazon болон Wallmart хамтран 2020 онд нэмэлт 10.7 тэрбум долларын ашиг олсон нь өмнөх жилээс ашиг нь 56 хувиар өссөн байна. Гэхдээ тэдний ажилчдын цалин тус бүр 7 ба 6 хувиар өсчээ.

Ойролцоогоор 2.5 тэрбум насанд хүрэгчид дижитал төлбөр хийх, хүлээн авах боломжгүй хөгжиж буй зах зээлд тахал нь гамшиг болж, баян ядуугийн хуваагдлыг улам хурцатгав.

Мөнгө гаргах нь хямралд хүргэдэг. 2016 онд Ерөнхий сайд Нарендра Моди тухайн үед Энэтхэгийн нийт мөнгөн тэмдэгтийн 86 хувийг эзэлж байсан 1000 ба 500 рупигийн дэвсгэртүүдийг хүчингүй болгох үед олон энэтхэгчүүд үүнийг COVID-ээс өмнө хатуу арга замаар олж мэдсэн. Далд эдийн засгийг үндсээр нь устгах зорилготой энэ алхам нь Энэтхэгийн томоохон эдийн засаг, банкгүй ажил хийдэг ядуу хүмүүст гамшиг болсон юм.

АНУ-ын олон муж, хотууд нь бэлэн мөнгө төлбөрөөс татгалзаж, бага орлоготой хэрэглэгчид үүнд бэлэн байдаг.

Доод шугам. Бэлэн мөнгө бага, бага ашиглагдах нь гарцаагүй ирээдүй рүү чиглэж байна. Удаан хугацааны туршид тэгш бус байдал үүсч байгаа бол бэлэн мөнгө нь дэлхийн эдийн засгийн гол хэсэг хэвээр байна.

Ийм учраас АНУ-ын олон муж, хотууд дэлгүүрүүдэд бэлэн мөнгөөр төлөхөөс татгалзахыг хориглож, бага орлоготой хэрэглэгчдэд сөрөг нөлөө үзүүлнэ гэж үзжээ.

Бид бэлэн мөнгө бага, бага ашиглагддаг ирээдүй рүү явж байна. Гэсэн хэдий ч баялгийн тэгш бус байдал хэвээр байгаа цагт бэлэн мөнгө дэлхийн эдийн засгийн гол хэсэг хэвээр байх болно.

Дэлхий бэлэн мөнгөгүй болоогүй, гэхдээ өмнөхөөсөө хамаагүй бага биет мөнгө хэрэглэж байгаа нь гарцаагүй. Дэлхий даяар хүмүүс бүх зүйлийг онлайнаар худалдаж авч эхэлсэн бөгөөд дараа нь тоосгоны үйлдвэрт бизнес эрхлэхийн тулд бэлэн мөнгө багатайд дассан цар тахлын үед бэлэн бус гүйлгээ огцом нэмэгдсэн. Гэвч "бага бэлэн мөнгө" гэж нэрлэгддэг хувьсгал дэлхий даяар жигд явагдахгүй байгаа юм. Баян улс орнууд ихэвчлэн контактгүй карт ашигладаг бол Африкт гар утасны төлбөр хаанчилж байгаа. Үүний зэрэгцээ, QR кодууд нь Ази Номхон далайн орнуудад бэлэн мөнгөгүй төлбөр тооцоог дэлхийн хэмжээнд нэвтрүүлэхэд тэргүүлэх арга зам болж буй.

Финтек болон дижитал төлбөр тооцооны инновацийг бий болгосон ч цахилгаан, интернет холболт зэрэг үндсэн дэд бүтэцтэй холбоотой саад бэрхшээл нь олон цагаач ажилчдыг гэр бүлдээ жинхэнэ дижитал дамжуулалтаар мөнгө шилжүүлэхэд саад болж байна. Өнөөдөр илүү олон ажилчид дижитал хэлбэрээр мөнгө илгээх боломжтой ч ихэнх хүмүүс бэлэн мөнгөөр мөнгө хүлээн авсаар байна. Төр, хувийн хэвшлийн түншлэл яагаад дэлхийн мөнгөний хөдөлгөөний ирээдүйг ахиулахад гол түлхүүр байсаар байна. 

Дижитал ID бий болсон.

Ядуу орнуудад төрсний гэрчилгээгүй, иргэний үнэмлэхгүй төрж байгаа хүмүүс өөрсдийгөө хэн бэ гэдгийг нотолж чадахгүйгээс болж орчин үеийн нийгэмд оролцох боломжгүй болдог. Баримт бичиггүй хүмүүс банкинд данс нээлгэх боломжгүй, засгийн газар бэлэн мөнгөөр ​​хийгдсэн гүйлгээг хянах боломжгүй, өөрөөр хэлбэл тэд олж чадаагүй хүмүүсээс татвар авах боломжгүй. Эргээд энэ алдагдсан орлого нь улс орнуудад нэн шаардлагатай төрийн үйлчилгээг үзүүлэхэд хүндрэл учруулдаг. Энэтхэгт олгогдсон биометрийн үнэмлэхний систем болох Аадхаараас өмнө тус улсын нэг тэрбум гаруй хүн, Дели хотын засгийн газар ийм сорилттой тулгарч байсан. Aadhaar систем нь эрхий хурууны хээ болон цахим скан ашиглан хэн болохыг тогтоож, хүмүүсийг сүлжээнд оруулдаг. Энэ нь хэрэглэгч бүрт өвөрмөц 12 оронтой дугаар олгож, эрх баригчдад улсын тэтгэвэр, шатахууны татаас болон засгийн газрын бусад тусламжийн мөнгийг хэзээ ч ийм зүйлд хүрч байгаагүй хүмүүсийн данс руу шууд шилжүүлэх боломжийг олгодог. Чухал ач холбогдолтой зүйл бол энэ систем нь хүний ​​хөгжилд ялалт юм, гэхдээ сул тал бий. Хууль дээдлэх ёс тогтворгүй улс оронд засгийн газар таны данс руу шууд мөнгө оруулах боломжтой бол түүнийгээ буцааж авах боломжтой. Энэ эрх мэдэл хэзээ нэгэн цагт ижил төстэй үнэмлэхний системийг ашигладаг улс орнуудын улс төрийн удирдагчид сая сая хүмүүсийн дуулгавартай байдлыг хэрэгжүүлэхийн тулд ашиглаж болох албадлагын хэрэгсэл болж магадгүй юм.

Мөн хакердах, хувийн мэдээллийг хулгайлах эрсдэлтэй байдаг бөгөөд энэ асуудлыг зөвхөн асуудал гарч ирэх үед аажмаар зохицуулах боломжтой. Иймэрхүү эрсдлүүд ойрын жилүүдэд хөгжиж буй олон оронд тохиолдох эрсдэлүүд юм.

А.Долгор