Үндэсний Батлан Хамгаалах Их сургуулийн ахлах багш, философийн ухааны магистр Я.Энхцэцэгтэй олон нийтийн ёс зүй, ёс суртахуун сэдвийн хүрээнд ярилцлаа.
-Ёс зүй гэж юу вэ. Чухам хүмүүс хэдийнээс ёс зүйн талаар ярьж эхэлсэн бэ. Эртний Ромын эзэнт гүрнээс үүдэлтэй ёс зүйг хүн төрөлхтөн яагаад ярихаас аргагүй байдалд хүрэв?
-Ёс зүй бол хүний зан үйл, зан байдал, харилцааны “сайн-муу”, “зөв-буруу” гэдгийг үнэлэх үнэлэмж, зарчим, тэдгээрийг судалдаг философийн ухааны бүрэлдэхүүн юм. “Этика” (ethics) гэдэг үг Грекийн “ethos” зан заншил, дадал зуршил гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд Аристотель анх энэ ойлголтыг системчилж, “Никомахийн ёс зүй” зохиолдоо боловсруулсан байдаг. Энэ ч утгаараа ёс зүй нь Ромын эзэнт гүрэн гэхээс илүүтэй Грекийн философичдын үзэл санаанаас угшилтай гэж тайлбарлагдах байх. Ёс зүйн сэтгэлгээ Ромоос ч өмнө, 3000 гаруй жилийн тэртээ Эртний Грект (Сократ, Платон, Аристотель), мөн Хятад (Күнзийн сургаал), Энэтхэг зэрэг соёл иргэншилд аль хэдийнэ философи мэдлэгийн гүнд бий болсон гэж үздэг. Ром энэ уламжлалыг Грекээс өвлөж, өөрийн хууль эрх зүйн тогтолцоотойгоо холбож хөгжүүлсэн. Хүн төрөлхтөн ёс зүйгээ ярихаас аргагүй болсон шалтгаан нь энгийн, хамтын нийгэмд амьдардаг нийгмийн амьтан учраас л “хэрхэн зөв амьдрах вэ” гэдэг асуулт эрин үе бүрд дахин, дахин тавигдсаар байдаг. Ер нь ёс зүй бол мөнхийн асуулт, хариулт нь цаг үетэйгээ хамт өөрчлөгддөг эргэлт.
-Этика гэдэг үг нь хэзээнээс ёс зүй, ёс суртахуун гэж тусдаа яригдах болсон бэ. Ёс зүйг бид яаж тодорхойлдгийг таны хариултаас ойлгож бататгалаа. Харин ёс суртахуун яаж тайлбарлагдах вэ?
-Философийн уламжлалд эдгээрийг ялгаж үздэг. Ёс суртахуун (мораль) гэдэг нь тухайн нийгэмд бодитоор оршин байгаа, хүмүүсийн баримталдаг зан заншил, дүрэм журам юм. Жишээ нь, “Ахмадаа хүндэл”, “Худал ярьж болохгүй”, “Хулгай хийж болохгүй ” гэх мэт. Харин ёс зүй гэдэг нь тэдгээр зан заншлыг эргэцүүлэн, “Яагаад ийм байх ёстой вэ”, “Хамгийн зөв нь юу вэ” гэдгийг онолын хувьд тайлбарладаг философийн салбар ухаан юм. Өөрөөр хэлбэл, ёс суртахуун бол практик амьдрал дахь баримжаа, ёс зүй бол түүний онолын үндэслэл гэж хэлж болох юм.
-Монголчууд эрт дээр үеэсээ ёс зүй, ёс суртахуун, амьдрах ухааны өндөр соёлыг өөрсдөдөө бий болгосон зарчимч ард түмэн гэгддэг?
-Тийм ээ, Монголын ард түмэн эрт дээр үеэс “Хүн болохын эрхэм дээд шинж” гэдэг ойлголтыг эрхэмлэж ирсэн. Энэ нь хэдхэн зарчмаар хязгаарлагдахгүй, амьдралын бүхий л талбарт шингэсэн байдаг. Энэ ч утгаараа хүн төрөлхтний нийтлэг мэдлэг Дорнын мэдлэг ухаан руу анхаарч эхэлсэн цаг үе шүү дээ. Нэгдүгээрт, “Их засаг” хуулиас эхлэн монголчуудын ёс зүй эрт дээр үеэс бичигдсэн, зохицуулалтын шинжтэй байсныг харж болно. Энэ нь угтаа хууль, ёс суртахуун хоёр тусдаа биш, нэг бүхэл тогтолцоо байсныг харуулдаг. Хоёрдугаарт, нүүдэлчин ахуй өөрөө ёс зүйн онцгой хэлбэрийг төрүүлсэн. Байгальтай эв найртай харьцах, зочломтгой байдал, нүүдэллэх амьдралын онцлогоос үүдсэн харилцан туслалцаа, хамтын хариуцлага зэрэг нь зөвхөн ёс суртахуун бус, амьд үлдэх, амьдрах стратеги байсан гэж хэлж болно.
Гуравдугаарт, Буддын гүн ухаан XVI-XVII зуунаас эхлэн монгол ёс зүйд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн өршөөл нигүүлсэл, нүгэл буяны ойлголт, амьд бүхнийг хайрлах зарчим нь ардын ёс суртахуунтай хосолж, өвөрмөц синтез бий болгосон. Дөрөвт, бөө мөргөлийн уламжлал нь газар усны эзэн, тэнгэрийн тухай ойлголтоор дамжуулан хүн ба байгалийн харилцааг ариун дагшин гэж үзэх ёс суртахууныг тогтоожээ. Эдгээрийг нэгтгэж харвал, монгол ёс зүй нь дэлхийн бусад ёс зүйн уламжлалтай (жишээ нь, Күнзийн эцэг эхээ хүндлэх зарчим, Аристотелийн буянт зан чанар) нийтлэг цөмтэй хэдий ч, нүүдэлчин ахуй, байгальтай харилцах өвөрмөц арга барилаараа ялгардаг гэж дүгнэж болох юм.
-Хүмүүс бид өөрийнхөө зан суртахууны зарчмыг үнэн зөв гэдэгт хэрхэн итгэж үнэмших ёстой юм бол?
-Философийн хэд хэдэн шалгуур байдаг. Нэгд, бусдын оронд өөрийгөө тавьж үзэх алтан дүрэм: “Өөртөө хүсэхгүй зүйлээ бусдад бүү хий”. Хоёрт, нийтлэг зарчим болгож үзэх. Кантын категорик императив ёсоор “Миний үйлдэл бүх хүнд хууль болвол хэрхэн үйлчлэх вэ?” гэж асуух. Гуравт, үр дагаврыг харах утилитаризмын үзлээр “Энэ үйлдэл олонхид ямар үр ашиг авчрах вэ” гэдгийг бодох. Дөрөвт, дадал зуршил, зан чанараар шалгах. Аристотелийн буянт ёс зүйгээр “Энэ үйлдэл миний сайн хүн болох зорилготой нийцэж байна уу” гэж эргэцүүлэх. Ганц зарчмаар бус, эдгээрийг хослуулан эргэцүүлэх нь илүү тэнцвэртэй дүгнэлтэд хүргэх байх. Энэ нь ёс зүйн талаарх мэдлэг эзэмшсэн бол алдаанд үл хүрэх зарчим юм.
-Ямарваа нэгэн асуудал, хэцүү бэрхшээлтэй зүйлийг хэрхэн, яаж, зөв даван туулж сурах вэ. Хүмүүс бид хэрхэн сайн сайхан ажил, амьдралд хүрч болох вэ?
-Аристотелийн санаагаар бол “эвдемони” жаргалтай, дүүрэн амьдрал гэдэг нь тааламжийг эрэлхийлэх бус харин буян, оюун ухаанаа дадал болгон хөгжүүлж, дунд зэргийн зарчмаар буюу “алтан дундаж”-аар амьдрахад оршдог. Бэрхшээлийг тэвчээр, оюун ухаан, буянт сайн зан чанараараа даван туулах нь өөрөө хүний ёс зүйн боловсролын нэг хэсэг гэж үздэг.
-Сүүлийн жилүүдэд манай улсын салбар салбарт л ёс зүйн асуудал хөндөгдөж байна. Энэ чинээгээрээ нийгмийн өмнө хүлээсэн үүрэг, хариуцлагын асуудал урган гарч ирж байна?
-Эхлээд “Нийгмийн өмнө хүлээсэн үүрэг, хариуцлага” гэдгийг тодруулъя. Ёс зүйн онолд мэргэжлийн үүрэг гэдэг нь энгийн иргэний ёс суртахуунаас илүү өндөр стандарт шаардлага агуулдаг гэж үздэг. Учир нь мэргэжилтэн тухайн салбартаа мэдлэг, эрх мэдэл, нөлөөллийн давуу талтай байдаг тул харилцан адилгүй хүчин чадалтай хоёр талын өөрөөр хэлбэл, мэргэжилтэн ба олон нийт хооронд итгэлцэл дээр суурилсан онцгой харилцаа үүсдэг. Иймд сүүлийн жилүүдэд салбар бүрт ёс зүйн асуудал ил тод хөндөгдөж байгаа нь өөрөө нийгэм илүү боловсронгуй, шаардлагатай болж байгаагийн шинж гэж эерэгээр ч харж болно. Учир нь өмнө нь “далд” байсан зөрчлийг олон нийт нэрлэж, хариуцлага тооцохыг шаардаж эхэлж байна гэсэн үг юм даа.
-Үүнийг дагаад нийгмийн өмнө маш хариуцлагатай байр суурьтай онцлох мэргэжлүүд бий.Энэ талаар ярихгүй юу?
-Энэ бол өнөө үед “Хэрэглээний ёс зүй” гэдэг чиглэлийн хамгийн идэвхтэй хөгжиж буй хэсэг. Мэргэжил тус бүрийн ёс зүйг арай тодруулж харвал, Сурган хүмүүжүүлэх ёс зүй. Багш хүүхэд, залуучуудын хүмүүжилд шууд нөлөөлдөг тул шударга үнэлгээ өгөх, ялгаварлан гадуурхахгүй байх, суралцагчийн нэр төр, хувийн мэдээллийг хамгаалах зэрэг зарчим чухал. Багшийн үг, үйлдэл нь сурагчид загвар болдог тул “Нуугдмал сургалтын хөтөлбөр” гэгддэг. Өөрөөр хэлбэл, багшийн өдөр тутмын зан төлөв өөрөө боловсролын нэг хэсэг гэдгийг ёс зүйн судлаачид онцолдог. Эмчийн ёс зүй. Барууны био-ёс зүйд дөрвөн үндсэн зарчим (Бошамп, Чилдресс нарын томьёолсноор) өргөн хэрэглэгддэг: Өвчтөний бие даасан байдлыг хүндэтгэх, тустай зүйл хийх хор хөнөөл учруулахгүй байх, шударга байх. Эдгээр нь угтаа Гиппократын тангаргаас эхтэй уламжлалын орчин үеийн хэлбэр юм. Сэтгүүлчийн ёс зүй. Үнэн зөв мэдээлэл түгээх, эх сурвалжаа шалгах, хувийн болон улс төрийн ашиг сонирхлоос ангид байх, хохирогч, эмзэг бүлгийн нэр төрийг хамгаалах зэрэг зарчмууд дэлхийн сэтгүүл зүйн ёс зүйн дүрэмд түгээмэл байдаг.
Мэдээллийн эрин үед хуурамч мэдээ, сенсацилаг мэдээлэл түгээх хувь хүний ёс суртахууны хандлага улам бүр нэмэгдэж байгаа тул үүнд ёс зүйн онцгой ач холбогдол чухал болоод байна. Урлагийн ёс зүй. Энд бүтээлч эрх чөлөө ба нийгмийн хариуцлагын хоорондох тэнцвэр гол асуудал болдог. Урлагийн бүтээл нийгмийн үнэ цэнийг тусгаж, шүүмжилж, эсвэл дуулгавартай эсэргүүцэж болдог ч тэрхүү эрх чөлөөгөө ашиглахдаа бусдын нэр төр, соёлын үнэт зүйлсийг үл тоомсорлохгүй байх хариуцлага мөн адил чухал. Эдгээр мэргэжил бүр өөр өөр агуулгатай ч, нэг нийтлэг зарчимтай тухайн мэргэжлийн эрх мэдэл, мэдлэгийн давуу талыг олон нийтийн эрх ашгийн төлөө бус хувийн ашиг сонирхлын төлөө ашиглах ёсгүй гэдэгт оршдог. Энэ бол өнөө үед “Хэрэглээний ёс зүй” гэдэг чиглэлийн хамгийн идэвхтэй хөгжиж буй хэсэг. Учир нь эдгээр мэргэжлүүд итгэмжлэлийн харилцаанд эмч-өвчтөн, багш-суралцагчийн харилцаанд суурилдаг тул хариуцлагын хэмжүүр өндөр байх ёстой. Мөн олон нийтэд шууд нөлөөлдөг сэтгүүлч үнэн мэдээлэл түгээх, урлагийн хүн үнэ цэнэ түгээх учир хувийн ашиг сонирхлоос давсан зарчим шаарддаг. Тиймээс дэлхий даяар мэргэжлийн ёс зүйн дүрэм, хороо бий болсон нь тохиолдлын хэрэг биш юм.
-Бас нэг зүйлийг иргэд их ярьж бичиж байна. Төрийн албан хаагчдын ёс зүйн талаар сошиалд их бичих юм. Ялангуяа улстөрчидтэй холбоотой. Нэг талаар маш ёс зүйтэй, ёс суртахууны өндөр соёлтой хүмүүс салбар бүрт байна. Нөгөө талаар ёс зүйгүй, ичгүүргүй хүмүүс салбар бүрд шигдэж олширсон байна гэх юм. Энэ тал дээр та юу хэлэх вэ?
-Энд гол зөрчил нь эрх мэдэл ба хариуцлагын тэнцвэр юм. Улс төр, засаглалын ёс зүйд өргөн хэрэглэдэг нэг ойлголт бол “Нийтийн итгэлцэл” юм. Иргэд эрх мэдлээ түр зуур төрийн албан хаагч, улс төрчдөд шилжүүлж өгдөг бөгөөд энэ нь тэднийг хувийн эзэмшил болгож болохгүй, харин олон нийтийн ашиг сонирхлын төлөө удирдан зохион байгуулах итгэмжлэгдсэн үүрэг гэдгийг илэрхийлдэг санаа юм. Иймд эрх мэдэлтэй хүний ёс зүйн стандарт энгийн иргэнээс өндөр байх ёстой гэдэг нь зөвхөн ёс суртахууны хүсэл биш, харин засаглалын үндсэн зарчим. Күнзийн уламжлалд эрхэм хүний тухай ойлголт, барууны уламжлалд эрхэм байр суурь үүрэг үүрэгжүүлдэг гэсэн ижил төстэй санаанууд түүхэн олон соёлд давтагдан гарч ирдэг нь энэ зарчмыг нотолж байгаа юм. Гэхдээ зөвхөн хувь хүний ёс суртахуунд найдах нь хангалтгүй. Учир нь хүний зан байдал цаг үргэлж тогтвортой байдаггүй, харин орчин, урамшуулал, хяналтын тогтолцооноос ихээхэн хамаардаг гэдгийг судлаачид нотолсон. Тиймээс дараах гурван шатлалын механизм зэрэг оршиж байж ёс зүйн зарчим бодитоор ажилладаг. Ил тод байдал хөрөнгө орлогын мэдүүлэг, шийдвэр гаргалтын нээлттэй байдал зэрэг нь далд зөрчлийг харагдахуйц болгодог.
Хариуцлага тооцох механизм хууль, ёс зүйн хороо, сонгуулийн хариуцлага (дараагийн удаа сонгогдохгүй байх эрсдэл) зэрэг нь зөрчлийн “үнэ”-г нэмэгдүүлдэг. Иргэний нийгэм ба хэвлэл мэдээллийн хараат бус хяналт олон нийт, сэтгүүлч нар “дөрөв дэх засаглал” болж хяналт тавьдаг. Тэгэхээр асуултад эргэж хариулбал салбар бүрт үнэхээр ёс зүйтэй, өндөр соёлтой хүмүүс байдаг нь маргаангүй үнэн. Гэхдээ тэднийг дэмжиж, харин ёс зүйгүй үйлдлийг хязгаарладаг тогтолцоо, соёл хосолсон орчин байхгүй бол ганц хүний зөв зан чанар удаан хугацаанд тогтвортой байхад хэцүү, цөөрөх эрсдэлтэй болдог. Иймд асуудлыг зөвхөн “Муу хүмүүс олширлоо” гэж хувь хүний түвшинд хязгаарлахгүй, институцийн бэхжилтийн асуудал гэж хамтад нь харах нь чухал. Энд гол зөрчил нь эрх мэдэл ба хариуцлагын тэнцвэр юм. Эрх мэдэлтэй хүн олон нийтийн итгэлийг эзэмшдэг тул түүний ёс зүйн стандарт шаардлага энгийн иргэнээс өндөр байх ёстой гэдэг нь ёс зүйн уламжлалт зарчим. Гэвч хяналт, ил тод байдал сул орчинд эрх мэдэл нь хариуцлагагүй ашиглагдах эрсдэлтэй болдог. Сайн, ёс зүйтэй мэргэжилтнүүд байгаа нь баталгаа боловч тэднийг тогтолцоо, соёл дэмжиж чадах ёстой эс тэгвээс ганц хүний зөв зан чанар удаан тогтвортой байхад хэцүү байдаг.
Өдрийн сонин
