x

Хоёрыг бус бүр гурвыг хөөж алцганах тэнэглэл

(УИХ-ын гишүүн Д.Ганбат: Үнэндээ монгол хүүхдүүд шиг ачаалалтай
хүүхдүүд байхгүй. Монгол бичиг сурна, кирилл бичиг сурна.
Дээр нь англи хэл сурна. Англи хэлийг хоёрдогч хэл болгоно гэж
ярьсан хэвээрээ юү. Ер нь бүх мэдээлэл англи хэл дээр байгаа цагт
нэг мөсөн кириллээ болиод, латин үсгээр бичдэг болсон нь зөв).

1990 оны үндэсний сэрлээр монгол бичгээ хэрэглэх яриа өрнөмөгц ардчилсан эхлэл бүрийг ёс мэт дэс дараалан няцааж байсан нөхдөд эмзэглэх бас нэг хөндүүр нэмэгдлээ. Төрөлх бичгээ улаан галзуу эсэргүүцэгчдийг дөнгөн данган соёолж асан ардчилал аргадаж, кириллээ орхилгүйгээр хос бичигтэн болъё гэж зөөлрөөд ч тусыг эс олов. Худам бичгээ хэрэглэхийг сөрөгчид сайд, дарга, эрдэмтэд гэх үзэл сурталчид байсан агаад тэднийг дагагч олон гарлаа. Дагах нь ч зөв. Зөрвөл нясалдаг хүч тийхнээрээ цаг. Хачирхалтай нь тэдний дунд зарим зохиолч орчихсон монгол бичгээ ад үзэн муулж буй нь содон харагдаж билээ.

Монголчууд хос бичигтэн бус кирилл, латин, худам-гурван цагаан толгойтой супир-үндэстэн болжээ. Гурван янз үсгээр уншиж, бичдэг чадвар бахархалтай ч гурвууланг алдаатай хэрэглэснээс төрөлх хэл вирустэв. Нийтийн сүлжээгээр бид латин үсгээр харилцдаг болоод удлаа. Үүнийг хэн ч зогсоож чадахгүй хэмжээнд даамжирчээ. Гар утас, интернетээр харилцъя гэвэл латин үсгээр хөгшин хөвөө өрөв нялхгүй уншиж сурахаас аргагүйд хүрэв. Хаяг зар-реклам гээд гудамж дүүрэн латин үсэг. Яваандаа кирилл, худам хоёрын аль нэг үлдэх бус худам хасагдаж, харин кирилл, латин хоёр өрсөлдөж нэг нь ялах ирээдүй нүүрлэв. Ази нилэнхүйдээ англи хэлтэн болж байна. ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд явсан республикүүд латин үсэгт шилжих хандлагатай гээч. 

Үндэстэн бүр төрөлх хэлээ нандигнан дээдлэхийн хажуугаар дэлхий даяараа нэг хэлээр ярьдаг болох муу нь ч юу байв гэж. Амар л биз. Хүн төрөлхтөн нэг хэлээр харилцаж, биесээ хялбар ойлгох гэсэн тэмүүллийн хүчирхэг цунамийг 3 сая монгол ангич намч үзлийнхээ шавхруугаар сөрж зөрүүдлээд тэмээ туйлаад тэнгэрт гарахгүй, ямаа туйлаад янгиа эвдэхгүй гэдэг болно. Ийм нөхцөлд кирилл, латин, худам гэх гурван туулай хөөснөөс хоёрыг хөөвөл ачаа хөнгөрөх сөн. Болгар Орос кирилл, латин хос бичигтэй бол Монгол дэлхийд ганцаараа кирилл, латин, худам гуравт будилж орхив. Тарж бутарсан Зөвлөлтөд үнэнчээ харуулахаар кириллээ хаяхгүй гэж шүд зуудаг монгол олон. Гурван цагаан толгойгоор бичиж уншиж сурвал хөгжлийн хурд 3 дахин түргэсэх аятай омогшино. Үнэнчээ харуулах Зөвлөлт арилсан. Орос латинд шилжвэл яах вэ?

Латин үсгээр монголчууд ямар ч дүрэмгүй дур дураараа бичээд дор дороо гүжирдэн уншдаг болжээ. Янз бүрээр мушигсан этгээд аялгуу дуудлагатай жаргоноор хүн бүр марзагнан бичээд (ялангуяа сахилгагүй багачууд) түүнийгээ тааж уншдаг журамгүй байдал үргэлжилбэл аялгуу сайхан монгол хэл минь алиа алдана. Сошиал сүлжээнд бол эвдрэл ноцтой хэмжээнд аль хэдийнэ хүрчихсэн. Хүүхэд залуус нийтлэг хэрэглэдэг болсон латин үсгийг захиргаадан тас хоривол өнөөн цагт бүдүүлэг нугалаа болно. Тэгэхээр эрдэмтэд кирилл үсгийнхээ дүрэмд латин үсгийг тохоон тааруулж, монгол хэлээ аврахын тулд дав даруй латин цагаан толгойн дүрэмтэй болгооч. Уг нь 1940 оноос өмнө Бямбын Ринчен зохиогоод хэдэн жил хэрэглэсэн латин цагаан толгойн дүрэм (шатаачихаагүй бол) байх ёстой. Цагаантан буриадуудын удам Б.Ринчен зохиосон латин цагаан толгойг хэрэглэвэл найрамдал-дружбад хортой гэж Ю.Цэдэнбалын үлдэгдлүүд шазруутах юм бол уу. Гар утас, интернетээр монгол үгийн дуудлага өдөр шөнөгүй эвдэрч буйгаас онцгой сэргийлж яаравчлах мөч тулгарчээ.

Латин үсэг, хөрөнгөтөн англи хэлнээс зугтахын цагт хань болох хөрш олдохгүй ганцаардвал яана аа, кирилл үсэг шүтэгч монголчууд аа. ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан улсууд латин бичигт шилжих мэдээ манай “Кирилл үсэг аврах” ТББ-ыг цочирдуулав болтой. Тэд насжилт нь дууссанюм болгоны төлөө мугуйдлан тэмцдэгээсээ ухрахгүй дэг ээ. Цаг нь болохоор өөрчлөгдөхгүй юм гэж үгүй болдгийг коммунистууд бүрэн зөвшөөрдөг атлаа гагцхүү зөвхөн “Лениний багшийн онол мөнх” гэж лоозогнодог. Энэ лоозон бидний харанхуй хохьмойд мандаатай мөнхийн зул болон сүүмэлзэж байна.

Төрийн ордон өөдөө салаавч гарган гуугчиж зогссон нэг улстөрч-банкир “Монголчуудад үндэсний гэх үсэг ерөөс байгаагүй. Монгол бичиг гээд байгаа босоо бичиг чинь араб үсэг” гэж хаазаллаа. Түүнтэй ярилцагч сэтгүүлч бүсгүй “Монгол бичгийг хэвтүүлчихвэл араб бичиг болдог гэсэн биз дээ” гэж улстөрчийн амыг долоочих шахаж харагдсан. Кирилл үсгийг орхивол нэг найрагчийн хит болсон дууны уянгалаг нугалаа айзмыг хоцрогдсон монгол бичиг илэрхийлж чадахгүй. Тиймээс дууны шүлгийн амт шимтийг ард түмэн мэдэрч чадахаа болино гэж тэр бээр гомдоллов. Түүний шавь шүлэгч залуу “Хуучин үсэг хэрэглэвэл яс үндэстэний хагарал жалга довоороо даамжирна гэсэн биз дээ багш аа” гэж саймширахад багш нь “Тэгэлгүй яахав. Кириллийг орхиж, орос ахаас холдуулах хорон санаат улс төр араар нь яваад байгаа юм” гэж өвгөн найрагч эх орончоор анхааруулж харагдсан. Худлаа гэвэл өдөр тутмын сонинд хэвлэгдсэн байгаа. 

Кирилл үсэг хаях орос ахаас холдуулах хорт бодлого гэх явцгүй мулгуу ил бялдуучлалаа өдгөө аргагүйн эрхэнд нуугаад, юутай ч цаг хожихоор латин үсэгт шилжихэд 2030-2040 он хүртэл үргэлжлэх маш түвэгтэй ажил ундарна гэж Академийн ерөнхийлөгч баахан шалтаг тоочив. Дургүйд хүчгүй. 2030 гэвэл 12, 2040 гэвэл 22 жил. Ганц кирилл ч бус, гол нь үеэ өнгөрөөгөөд хэрэггүй болсон бүхнээсээ хагацаж тэвчихгүй үхэн хатан зууралдсанаар хөгжлийн хурд саарч, эрч хүч суларч буйг эрдэмтэд маниас илүү мэднэ. Эгийн УЦС төслийг 30 жил, V ДЦС-ын газрыг сонгоход 15 жил, “Замын үүд” чөлөөт бүсийг 25 жил, уурхайн мухар төмөр замыг 10 жил гацаагаад, цааш хэдэн жил хэрэлдэх нь тодорхойгүй. Тиймээс кириллээс латинд шилжихэд 10-20 жил орно гэдэг-дээрх төслүүдийн замаар гацаах гадны тооцоо юм. Зориуд ингэж чөдөрлөдөг. Манай хөгжлийн хурд ийм. 28 жил өнгөрөхөд Монгол социалист лагерийн буйрыг сахиад ганцаараа алцайгаад хоцров. (2018).

Ц.Доржготов /baabar.mn/

iСанал болгох
АНХААРУУЛГА: Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.
iШинэ мэдээ
Голомт банк “Euromoney Awards”-ын дөрвөн төрөлд шилдгээр шалгарлаа 3 цаг 2 мин А.Ганбаатар: Сүүлийн арваад жил төсөв 4 дахин тэлсэн ч хэт үрэлгэн, хүнийхээ төлөө биш байна 3 цаг 16 мин У.Хүрэлсүх: Гүтгэлэг худал болохыг нотлохын тулд ажлаа өгч байгаад шалгуулна 3 цаг 28 мин “Тавантолгой түлш” ХХК 51.2 мянган тонн түлшний нөөцтэй байна 8 цаг 37 мин Энэ онд 51 байршилд 63.47 км авто замыг шинэчлээд байна 8 цаг 48 мин Монгол, НҮБ-ын харилцаа: Энхийг сахиулах ажиллагаанаас дэлхийн бодлого тодорхойлох оролцоо руу 8 цаг 52 мин Ерөнхий сайд Н.Учрал 2027 оны улсын төсвийн онцлох шийдвэрүүдийг танилцууллаа 9 цаг 2 мин Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх энхийг сахиулагчдыг төрийн одон, медалиар шагналаа Өчигдөр 16 цаг 21 мин Хуситууд Йемений түр нийслэл Аден хот руу давшиж эхэлжээ Өчигдөр 16 цаг 15 мин Оюутны гольфийн ДАШТ-д М. Буян-Эрдэнэ амжилттай оролцлоо Өчигдөр 16 цаг 10 мин Монголын мөсөн сийлбэрчид Мадридын тэмцээнд түрүүллээ Өчигдөр 16 цаг 04 мин Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд “Өвлийн идэш” өргөтгөсөн худалдааг зохион байгуулна Өчигдөр 15 цаг 46 мин З.Мэндсайхан: Тэтгэвэр, цалингийн нэмэгдлээр дамжуулан ажлын байрыг хадгалж, нэмэгдүүлэхэд чиглэнэ Өчигдөр 15 цаг 40 мин Цаг агаарын аюултай үзэгдлээс сэрэмжлүүлж байна Өчигдөр 09 цаг 47 мин Хууль зөрчиж хэрэг буцаасаар байгаа Дээд шүүхийг “байцаах” хүсэлтийг УИХ-ын 70 гишүүн гаргалаа Өчигдөр 09 цаг 42 мин Ерөнхий сайд Н.Учрал: Нөөцийн мах бэлтгэн нийлүүлэх тогтолцоог үндсээр нь шинэчилж байна Өчигдөр 08 цаг 48 мин Аймгийн заан Ц.Гонгорын нэрэмжит УАШТ-д Р.Омар түрүүллээ Өчигдөр 08 цаг 43 мин Энэ 7 хоногт Монгол Улсад Өчигдөр 08 цаг 39 мин Ван Гогийн зургийг дуудлага худалдаанаас татахыг шаарджээ Өчигдөр 08 цаг 33 мин Монголын театрууд 48 орны 188 байгууллагатай хамтран ажиллах боломж нээгдлээ Өчигдөр 08 цаг 29 мин
iИх уншсан
С.Бямбадорж: Төрийн тамганы хөшөөг нурааж, АН тугаа тайрч ог... Аймгийн заан Ц.Гонгорын нэрэмжит УАШТ-д Р.Омар түрүүллээ Ж.Шагжийн нэрэмжит олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болно... УИХ-ын дарга С.Бямбацогт БНСВУ-ын Үндэсний ассамблейн гишүүн... Монголын мөсөн сийлбэрчид Мадридын тэмцээнд түрүүллээ АН дотор угсарсан МАН-ын схем Д.Жаргалсайханыг Барилга, хот ... Э.Өлзийбаяр: Намын дотоод сонгуулийг МАН-тай нийлж луйвардса... НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 81 дүгээр чуулганы Дөрөвдүгээр хор... Монголын музейн үзмэрүүд олон улсын үзэсгэлэнд тавигдлаа Мотоцикл, мопедын хөдөлгөөнийг төв суурин газарт түр хугацаа... Шинжлэх ухааны академид “Чингис хаан” тэргүүн зэргийн одон г... 1926-1930 онд Герман улсад суралцсан монгол залуучуудын боло... Цагаачд иргэдийн шинэ цуваа АНУ-ын хилийг чиглэв Хууль зөрчиж хэрэг буцаасаар байгаа Дээд шүүхийг “байцаах” х... “Герман, Франц улсад суралцсан анхны эмэгтэйчүүд” үзэсгэлэнг... Элсэн манханыг тогтворжуулах, элсний нүүдлийг зогсоохоор ажи... УИХ-ын чуулганаар 2027 оны төсвийг эцэслэн баталлаа Улаанбаатарт өдөртөө 4 хэм хүйтэн Дундаж давхаргын эсрэг хийж буй Монгол төрийн ужиг дайн Гавьяат тамирчин Э.Цэндбаатар 16 дараалан яллаа
Top