БАЯНХОНГОР: Гүр дууны нот “Ян-Иг”

2024/06/20

Баянхонгор, 2024 оны зургаадугаар сарын 20 /МОНЦАМЭ/. Урлаг соёлын ховор нандин үзмэр болох гүр дууны нот буюу "Ян-Иг" Баянхонгор аймгийн музейд хадгалагдаж байна.
Чин сүжигт Номун хан Лувсанноровшийравын удаа дараагийн дүр хувилгаадын зохиосон "Гүр дууны бичиг" хөгжмийн бүтээл нь XVIII зууны томоохон туурвилын нэг. Гүр гэдэг нь эртний Энэтхэг, Төвөдөөс дамжин ирж, монголчуудын шашны зан үйл, түүний дотор сүм хийдийн найрын дуу хөгжмийн төрөл үлэмж дэлгэрсэн нэгэн зүйл дууны төрөл юм. Гүр дууг зохион туурвигчид нь тухайн үеийн эрдэм боловсролтой шашны зүтгэлтнүүд, лам хувраг, хувилгаад байсан ба ялангуяа “Эрдэнэ ноён цорж” хэмээх цол хэргэмээр шагнуулж, олны дотор хүндийг олж явсан Чин сүжигт Номун хан өргөмжлөлт Лувсанноровшийрав (1701-1768) болон түүний удаа дараагийн зургаан дүр хувилгаад юм.

Гүр дууны нотыг “Ян-Иг” гэдэг. "Ян-Иг"-ийг Чин сүжигт Номун ханы 1, 2, 3 дугаар дүрүүд болох анхдугаар хувилгаан Лувсаншийрав /1701-1768/, 2 дугаар хувилгаан Лувсандандарванчиг /1760-1827/, 3 дугаар хувилгаан Бадамдорж /1830-1882/ нар зохиосон байна.

Монголчуудын урлаг соёлын түүхэнд хүний оюун ухааныг хөгжүүлэх чиглэлээр туурвин гарч ирсэн бүтээл бол бодол бясалгалын дуулал гүр дуу юм. Гүр дуу нь XVII-XIX зууны эхэн үед хүртэл эрчимтэй хөгжиж байсан. Гүрийн 36 дууг жас, даллагын найрт, 64 дууг нь хошуу, шавийн дунд, 84 дууг нь их найр, наадмын үеэр дуулдаг байжээ. Ян-Иг гэдэг нь одоогоор хөгжмийн нот бөгөөд Чин сүжигт Номун ханы хийдийн гүр дууны онцлог нь босоо арван шугамд бичигдсэнээрээ онцлог.
Одоогоор гүр дууны бичгийн найман гар бичмэл дэвтэр олдоод байгаа бөгөөд Гүр дууны агуулгад орчлон ертөнцийн тухай ойлголтыг маш өргөн утгаар авч тайлбарласан байдаг байна. Гүр дууны шүлгийн агуулга дахь орчлон бол зөвхөн одоо буй хүний амьд орчлон бус, хүний урд төрөл, хойд нас, ирээдүйд дахин төрөл авах буюу хүний оюун санаа, сүнсийн байх орчин гэхчлэн орчлон ертөнцийн үй түмэн үзэгдэл юмсыг орон зай, цаг хугацаа “өнгөрсөн - одоо - ирээдүй” гэсэн харьцаанд маш өргөн утгаар нь авч үзсэн байдаг.
Сонирхуулахад, Анх Манжийн хаан Эрдэнэ ноён Лувсанноровшийравт Чин сүжигт Номун хан цол олгосноор 1751 онд одоогийн Галуут сумын 3-р багийн нутагт Чин сүжигт Номун хааны хүрээг байгуулсан түүхтэй. Тухайн үедээ алтан шунхан ганжраа гялбуулсан 24 дуган, 4 дацан, 700 гаруй лам хувраг, Ганжуур, Данжуурын бартай 7 сүмбэн зохиолтой бурхны шашны томоохон төв байсан бөгөөд энэ төвөөс 6 гэгээн, 3 хутагт тодорсон ажээ.

iСанал болгох

ЗӨСҮТ-д молекул биологийн бүрэн автомат системийг суурилууллаа

Роалд Дал: Сүүдэр дундаас гэрэл сүлжсэн үлгэрч

Ж.Бат-Эрдэнэ: Улс төрийн энэ амьдрал цаашдаа улам л эрүүлжээд явна

АНХААРУУЛГА: Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.

iРедакцийн сонголт

Монгол хэмээх нэрийн учир

iШинэ мэдээ

МАН-ын бүлэг Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийн төслийг хэлэлцлээ 9 цаг 28 мин Улсын нэгдсэн төсвийн орлого эхний 4 сард 10.2 их наяд төгрөгт хүрчээ 9 цаг 28 мин НӨАТ-ын тавдугаар сарын сугалааны тохирол 20-нд явагдана 9 цаг 30 мин Нөөцийн мах худалдаалах хугацааг сунгаж, үнийн өсөлтийн эсрэг арга хэмжээ авна 9 цаг 31 мин Элсэлтийн ерөнхий шалгалтын хуваарь батлагдлаа 9 цаг 32 мин Улаанбаатар хотын дүүжин тээврийн төслийн гүйцэтгэл 70 хувьтай байна 9 цаг 32 мин Улаанбаатар хотын нийтийн аж ахуйн салбарт 400 орчим техникээр парк шинэчлэлт хийлээ 12 цаг 13 мин Хүннү хотын эрчим хүчний дэд станцуудын бүтээн байгуулалт дуусах шатандаа оржээ 12 цаг 14 мин Прокурорын байгууллагаас 346 хэрэгт яллах дүгнэлт үйлдэж шүүхэд шилжүүллээ 12 цаг 15 мин Конго болон Уганда улсад Эбола вирусийн дэгдэлт бүртгэгдлээ 12 цаг 18 мин Цэцэрлэгийн хүүхдүүдийн уран хөдөлгөөнт гимнастикийн тэмцээн 53 дахь жилдээ болж байна 12 цаг 26 мин Гандан орчмыг цэцэрлэгт хүрээлэн болгох асуудлыг НИТХ-аар хэлэлцэж байна 12 цаг 27 мин Цагаан давааны хогийн цэгийг ойжуулж, ногоон бүс болгоно 13 цаг 54 мин 39 дэх удаагийн “Номын баяр”-аар шилдэг уншигч сурагч, багш нарыг шалгарууллаа 14 цаг 14 мин “Хасын Хүлэгүүд” баг Азийн аваргуудын лигийн финалд өрсөлдөнө 14 цаг 18 мин Хэлэлцээрийн эцсийн хувилбарыг батлахаар ажиллаж байна 14 цаг 20 мин БНСУ болон АНУ-ын Ерөнхийлөгч нар утсаар ярьж, Америк-Хятадын харилцааны талаар хэлэлцлээ 14 цаг 21 мин Биологийн олон янз байдлын конвенцын Нагояагийн протоколын хэрэгжилтийн тайланг хэлэлцлээ 14 цаг 22 мин Шадар сайд Н.Номтойбаяр Төв Хятадын Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн төлөөллийг хүлээн авч уулзлаа 14 цаг 25 мин Азийн аварга шалгаруулах шатрын тэмцээн Монгол Улсад болно 14 цаг 26 мин

iИх уншсан

Оросын ард түмний сөрөн тэсвэрлэх чадвар Л.Гантөмөр: Н.Учрал бол У.Хүрэлсүхийн бүрэн дэмжлэгтэй байга... Манай төрийн татвар Манжийн үеийнхээс ч өндөр болжээ “Гүтгэх” гэмт хуульчилбал улстөрчид, албан тушаалтнууд л хам... Ж.Бат-Эрдэнэ: Улс төрийн энэ амьдрал цаашдаа улам л эрүүлжээ... Эрхэм гишүүд сэтгүүлчдийг “Chilling effect”-д оруулсан алдаа... Б.Пунсалмаа: Төсөвт өртөг нь 1000 хувиар нэмэгдээд 17 жил бо... Улаанбаатар хот Вьетнам улсын нийслэл Ханой хоттой хамтран а... Хятад улс Америкийн компаниудад хэдэн зуун тэрбум ам.доллары... Ерөнхий сайд банк, санхүүгийн салбарынхантай уулзаж ногоон с... Филиппиний Сенатын ордонд буун дуу гарчээ Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх АШУҮИС-ийн эрдэмтэн багш, ажилтнуудта... Зайсанд шинэ сургууль, цэцэрлэг болон 1.9 км авто зам барина... Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх багш нартай уулзаж, боловсролын салба... Нийгмийн даатгалын сангаас 2026 онд зургаан их наяд төгрөгий... "Үндэсний бичиг соёл, номын өдрүүд" улс орон даяар эхэллээ Эрдэнэт хотын гэр хорооллын өрхүүдэд үнэ төлбөргүй мод, суул... Агаарын хөлгийн түлш нийлүүлэх хэлэлцээрийг соёрхон батлах х... АНУ-аас НҮБ-аар дамжуулан олгох 1.8 тэрбум ам.долларын тусла... Улаангомоос Тэс сум хүртэлх авто замын бүтээн байгуулалт үрг...